En nog steeds die onuitstaanbare leegte van links

'Het moet nu maar eens afgelopen zijn met die onuitstaanbare leegte van links. En met het leedvermaak hierover van rechts.' Zo begon vorige week in Letter & Geest het Progressief Manifest van de socioloog Dick Pels. Vandaag reageren de uitgever en publicist H.J. Schoo ('Nee, ik ben niet progressief') en de filosoof Paul Cliteur: 'Het is onnozel te ontkennen dat een dominante cultuur of Leitkultur bestaat'.

'Het moet nu maar eens afgelopen zijn met die onuitstaanbare leegte van links.' Reeds de eerste zin van het manifest van Pels geeft stof tot nadenken. Zou dat kunnen? Een goede fee die met een stafje 'ping' zegt en: ziedaar, de leegte verdwenen. Wouter Bos ineens charismatisch. Dijkstal getransformeerd in Bolkestein. Balkenende als Kuyper Redivivus.

Of is de harde werkelijkheid misschien weerbarstiger?

Een Progressief Manifest. Mooi ideaal. Maar voortdurend vraagt men zich af namens wie of wat Pels spreekt. De term 'manifest' suggereert iets van een beweging of een groep. Het Conservatief Manifest van de Burke Stichting staat voor de ideeën van een groep verwante geesten. Het Multicultureel Manifest van Benzakour en partners daarentegen staat voor de ideeën van - voorzover ik kan overzien - drie mensen. De 'vereniging van individualisten' van Pels is volgens mij nóg kleiner: Pels is voorzitter, secretaris en penningmeester van zijn eigen 'politieke vriendenkring'. Nu kan ook een eenmans-manifest interessante ideeën bevatten, maar ik blijf toch zoeken wie zich hierdoor geraakt zou kunnen voelen.

Enerzijds wordt gesproken over een verkieslijk 'ontplooiingsliberalisme' dat haaks zou staan op het nutsliberalisme. Dat roept het vermoeden op dat de schrijver zich laat inspireren door On Liberty (1859) van John Stuart Mill. Maar dat gedachtegoed is redelijk goed vertegenwoordigd binnen de bestaande politieke partijen, voornamelijk bij VVD en D66.

Even verder blijkt Pels aansluiting te zoeken bij Jacques de Kadt die hij opvoert als geestelijke vader van het 'zakelijke en vrijzinnige personalisme' of 'sociaal-individualisme' dat het Progressief Manifest als antwoord op onze hedendaagse problemen aanbeveelt. De Kadt? Maar die lijkt eerder door de neoconservatieven en LPF'ers te kunnen worden aangeroepen dan door Pels.

Weer een andere lijn lijkt te worden ingezet aan het einde van het manifest waar tegenover de vermeende stelligheid en verkramptheid van conservatieven en fundamentalisten 'de ironie en het relativeringsvermogen van progressieven' wordt geplaatst. Dit doet sterk denken aan het postmoderne perspectief van Richard Rorty.

Ik weet niet of uit dit allergaartje wel een coherente basisfilosofie valt te destilleren.

Er is ook nogal wat retoriek waarbij je je moeilijk iets kunt voorstellen. Dat geldt natuurlijk al voor termen als 'sociaal-individualisme' en 'personalisme'. Het personalisme werd door F. Schleiermacher (1768-1834) geïntroduceerd om het geloof in een persoonlijke god aan te duiden. Dat is niet wat Pels eronder verstaat. Bekender is het personalisme van Ch. Renouvier (Le personnalisme, 1903) die de term hanteerde om het bijzondere karakter van het persoon-zijn aan te duiden. Tot het personalisme worden verder gerekend Mounier (die een bekende inleiding over het onderwerp schreef), Berdjajev, Scheler, Guardini en anderen. Ik heb niet de indruk dat Pels ook maar iets met deze traditie heeft, althans dat blijkt niet uit het manifest.

Het Progressief Manifest bevat ook nogal wat zinnen als: 'goed en kwaad zijn sterker verweven dan moralisten, communitaristen en andere gelovigen graag toegeven'. De sociaal-individualist zou daarom behoefte hebben aan een realistisch mensbeeld dat rekening houdt met een scala aan mixed motives. Wat mag dat wel betekenen?

Overigens bevat het manifest ook enkele sympathieke onderdelen. Bijvoorbeeld de kritiek op de krankzinnige salarissen van topmanagers. Of de afwijzing van de erfelijke monarchie. Of de gedachte dat de veelbekritiseerde mediatisering van de politiek ook nieuwe kansen biedt voor democratische representatie.

Veelbelovend is ook dat het Progressief Manifest oproept tot duidelijke rechtsregels en harde handhaving ervan. Bravo. Het is voor het eerst dat ik dat lees in een 'progressief manifest'. Is de sociaal-individualist ook voor publicatie van foto's van veelplegers? Of schiet hij bij de voorstellen van onze politiecommissarissen weer terug in de vertrouwde linkse kramp (laten we het de Wallage-kramp noemen) dat zoiets 'in strijd is met de rechtsstaat' (zonder dat men een flauw benul blijkt te hebben van wat het woord 'rechtsstaat' betekent overigens).

Het meest aangesproken voelde ik mij door het laatste onderdeel: over multiculturele tolerantie. Dit onderdeel van het manifest is verreweg het meest actueel maar hierin concentreren zich ook de meeste misverstanden.

Het manifest wil eerder collectieve identiteiten verzwakken dan versterken. Assimilatie aan westerse en/of Nederlandse Leitkultur wordt afgewezen. Ook absolutisme en fundamentalisme moeten worden vermeden, waartoe Pels tevens rekent het 'Verlichtingsfundamentalisme' van Fortuyn, Philipse, Hirsi Ali, Cliteur en Ellian (hij had hier ook Theo van Goghs voortreffelijke en vermakelijke boek Allah weet het beter kunnen vermelden).

Dit onderdeel van het manifest is niet alleen onzorgvuldig geschreven, maar ook onzorgvuldig doordacht.

Vooropgesteld: elk manifest, zowel dat van Spruyt, Benzakour als ook dat van Pels is gebaseerd op bepaalde beginselen. Wie die beginselen onderschrijft, krijgt daarmee een bepaalde identiteit. Dat is ook de bedoeling, want daarvoor worden die manifesten juist geschreven. Je wilt bijval creëren voor je ideeën bij een bepaalde groep. Zo komt dus ook vanzelf een 'collectieve identiteit' in zicht. Wat de verlichtingsfundamentalisten van islamitische fundamentalisten onderscheidt, zijn de gronden waarop zij die collectieve identiteit gestalte willen geven. Bij de verlichtingsfundamentalisten zijn het formele beginselen als vrijheid, gelijkheid, menselijke waardigheid en dergelijke. Die beginselen zijn bovendien iets dat een ieder kan onderschrijven, geheel los van zaken als religie en etnische status. Maar iedereen heeft ergens zijn uitgangspunten. In die zin is dus iedereen een fundamentalist, ook al weten sommige mensen dat niet.

Dat brengt mij op een volgend begrip. Ook het progressief manifest gaat uit van een bepaalde Leitkultur. Elk manifest is immers een poging om zo'n Leitkultur te bepleiten. De term is geïntroduceerd door Bassam Tibi in onder andere Im Schatten Allahs (2003), Kreuzzug und Djihad (1999) en vele andere werken. Die term heeft in Duitsland tot dezelfde verwarde reacties aanleiding gegeven als hier. Mijn stelling (en die van Tibi) is: het is onnozel te ontkennen dat zo'n dominante cultuur of Leitkultur bestaat.

Toen de Verenigde Naties in 1948 de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens proclameerden was dat een poging om zo'n dominante cultuur te introduceren - tamelijk succesvol overigens. Men wil verwantschap genereren en saamhorigheidsgevoel stimuleren aan die dominante cultuur, aan die gedeelde waarden. In die zin bestaat dus ook altijd (en daar komt weer een gewraakt woord) een monocultuur. De individualist kan alleen maar bestaan dankzij het feit dat hij leeft in een gemeenschap van mede-individualisten die de voorwaarden hooghouden voor een cultuur waarin individualiteit en individualisme mogelijk zijn: een individualistische Leitkultur. Dat geheel van die voorwaarden moet vast overeind staan. Een samenleving van individualisten, een multiculturele samenleving ook, kan alleen maar bestaan wanneer de verkeersregels, de formele principes die het vreedzaam verkeer tussen de verschillende gezindten regelt, ferm wordt verdedigd (monocultureel wordt onderschreven).

Empirisch kan je ook vaststellen dat sommige culturen gunstiger voorwaarden scheppen voor individualisme dan andere culturen. De westerse cultuur bijvoorbeeld is gunstig voor individualisme. De Arabisch-islamitische culturen zijn daarvoor ongunstig. Zou je dan eigenlijk niet moeten zeggen dat die westerse cultuur een ietsiepietsie superieur is aan ...

Foei. Voor dat je het weet is de onderbuik aan het woord. En wat zeker zo erg is: dit is natuurlijk heel generaliserend gesproken. Ja, maar dat is mijn beroep: generalisaties maken. Wetenschap is generaliseren. Filosofie ook. Wie bij de particuliere geaardheid van de dingen wil blijven staan zal nooit wetenschapper worden. Natuurlijk moet je verantwoord generaliseren, maar de lezer staat nu in contact met een schrijver die zich de nodige moeite getroost om dat te doen.

Generaliseren is ook typisch voor de mens. Onze huismuis kan het niet. Een ezel ook niet. Die stoot zich door zijn gebrek aan generaliserend vermogen telkens aan dezelfde steen. Maar toen de aap rechtop ging staan, ging hij generaliseren.

Aan dat fundamentalisme zit ook een formele kant: de wijze waarop je het debat voert. Je behoort je - grofweg - Popperiaans op te stellen. Je formuleert een standpunt, probeert dat kritisch te toetsen en stelt je ook open voor kritiek. Pels houdt ons de volgende rolopvatting als norm voor: 'Zij poneren hun eigen grondwaarde als uitgangspunt en toetssteen ter beoordeling (en zonodig bestrijding) van andere culturen en levensvormen'. Prima. Pels is alleen zo arrogant of naïef te veronderstellen dat alleen zijn 'individualisten' aan deze hoge maatstaf voldoen (of zich dit hoge ideaal voor ogen stellen). Die verfoeide 'verlichtingsfundamentalisten' doen dat niet, denkt hij. Maar laten hij en anderen die schermen met de term 'verlichtingsfundamentalisme' nu eens met de hand op het hart verklaren dat de genoemde Fortuyn en de rest van die club verlichtingsfundamentalisten zo tekort schiet op dit punt. Is niet de kortstondige carrière van Pim Fortuyn één lange demonstratie geweest van tolerantie? 'U zegt dat ik als homoseksueel lager dan het varken sta, mijnheer de imam, ik zeg u: het is een achterlijke cultuur die u tot dit standpunt stimuleert.' Geen processen, geen discriminatiemeldpunten - puur debat, klappen uitdelen en incasseren. Is dat intolerant? Welnee, Fortuyn verdient postuum de Voltaire-prijs.

En dan de rest van het rijtje. Zijn de betogen van Philipse niet één lange strijd met woorden? Proberen Ellian en Hirsi Ali niet uitvoerig uit te leggen wat zij precies bedoelen waarom? Is niet eigenlijk het gebruiken van de term 'verlichtingsfundamentalisme' een wat goedkope manier om het debat te omzeilen met mensen die kennelijk ideeën verdedigen waarmee je het oneens bent zonder dat je op hun ideeën wenst in te gaan?

Ik sta hier zo uitvoerig bij stil, omdat het een element is dat voortdurend de discussie vervuilt over dit onderwerp. Op een boek van Tariq Ali, The Clash of Fundamentalisms (2002), staat voorop dat bekende fotootje van Bush met een baard. Suggestie duidelijk: eigenlijk is Bush ook een soort fundamentalist, zij het van een andere denominatie. De 'argumentatie' van John Gray tegen de Verlichting in Al Qaeda and what it means to be modern (2003) is ook helemaal op dat stramien gebaseerd. Comte, Voltaire, Diderot - die verlichtingsfilosofen waren 'toch ook' fundamentalisten, niet? Waarom? Kennelijk omdat zij ook in 'iets' geloofden. Het schijnt van grootmoedige tolerantie blijk te geven wanneer je voorwendt alles te kunnen relativeren. Je verzetten tegen premoderne of tribale manieren van denken is dan een soort van fundamentalisme, want ja, je gelooft ergens in, staat ergens voor. Je wordt wat je haat.

Door dit wijdverbreide misverstand wordt elke vorm van kritiek onmogelijk. Wie zich scherp tegen het fascisme verzet is zelf eigenlijk ook een fascist. 'Liberale Jihad' - ah, ook een Jihad! Volgens deze lijn moeten we ons allemaal gaan aanpassen aan dat moerassige postmoderne denken waarin alle identiteiten vervluchtigen - en dat noemt zich 'tolerantie'.

Vreemd eigenlijk. Wat links onuitstaanbaar maakt zijn niet die ideeën over de monarchie, de salarissen van topmanagers of voorstellen over representatieve democratie. Het is de diepe leegte van binnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden