En gestaag groeien de gemeenten door

Een luchtfoto van Schiebroek, dat in 1941 werd geannexeerd door de gemeente Rotterdam.Beeld ANP

Het plan van het kabinet-Rutte II om naar gemeenten met minimaal 100.000 inwoners toe te werken, werd in 2012 afgebrand. Ondertussen gaan de herindelingen wel rustig door.

Zelden schoppen zoveel gemeenten het tot de vergaderagenda van de Tweede Kamer. Van Ferwerderadiel tot Nuth, van Zuidhorn tot Woudrichem, allemaal zijn ze deze week expliciet te vinden op het debatschema. De reden: veertig plaatsen staan op het punt om op gaan in een grotere gemeente en daar heeft het parlement het laatste woord over.

Krijgen alle twaalf herindelingen deze week groen licht, dan telt Nederland per volgend jaar 355 gemeenten. Dat betekent een daling van honderd gemeenten in twaalf jaar tijd. Tegelijk zal het gemiddeld aantal inwoners per gemeente verder groeien. Vorig jaar waren dat er ruim 44.000, met 31 gemeenten boven de 100.000. Gaat Nederland zo stilletjes aan toch richting een land vol gemeenten van 100.000 inwoners?

Dat getal is in Den Haag taboe sinds Rutte II er in 2012 zijn vingers aan brandde. In het regeerakkoord schreven VVD en PvdA 'voor de lange termijn (...) gemeenten van tenminste 100.000 inwoners voor ogen' te hebben. Die zouden beter in staat zijn om de taken die het Rijk naar het lokale bestuur wilde overhevelen, uit te voeren, maar onomstotelijk bewijs voor die stelling ontbrak.

Het artikel gaat verder onder de kaart. Verschuif de balk in het midden om te zien hoe het aantal gemeenten afnam sinds 1900.

Geen idee

Onder druk van de oppositie en gemeenten zag het kabinet zich genoodzaakt meteen in het debat over het regeerakkoord gas terug te nemen. Van dwang zou geen sprake zijn, suste premier Rutte. Maar oppositiepartijen bleven hun weerstand over het voetlicht brengen, waaronder huidige coalitiepartijen CDA en ChristenUnie. Concrete plannen om meer 100.000-plus-gemeenten op te tuigen, kwamen er nooit.

Toch ziet SP-Kamerlid Ronald van Raak gemeenten naar dat getal toe 'rommelen', met de twaalf herindelingen die deze week op de agenda staan als nieuwste stap. "Neem Molenwaard. Die kwam in 2013 voorbij en staat nu alwéér op de lijst. Het gaat allemaal hapsnap, ad hoc en voor de vuist weg. Er zit geen idee achter. Het groeit naar een model waarvan in 2012 alle partijen van hebben gezegd dat we dat niet willen."

Volgens Van Raak is de hele discussie over herindelingen in handen gekomen van managers. "Gemeenten krijgen zoveel taken vanuit het Rijk dat ze wel met andere gemeenten móeten samenwerken. Vervolgens besluiten ze dat fuseren makkelijker is. Terwijl het gaat om lokale soevereiniteit, over wat burgers ervaren als hun gemeenschap." Liefst zou hij vóór elke herindeling een lokaal referendum zien.

Aan de andere uiterste zijde van de vergaderzaal vindt Van Raak een medestander: PVV'er Martin Bosma. Net als Van Raak wil hij alle herindelingen deze week tegenhouden. "Er is geen enkel bewijs dat dit goed is. Het zet het bestuur alleen maar verder weg van de burger." Volgens Bosma is er nooit weloverwogen een begin gemaakt met herindelen, maar is het doorgeslagen efficiencydenken. "Het gaat eeuwig zo door tot Nederland één gemeente is."

Geen blauwdrukken

Zo'n vaart zal het niet lopen, verwacht VVD-Kamerlid Albert van den Bosch. Hij was burgemeester van Zaltbommel toen Rutte II met de norm van 100.000 inwoners kwam. "Ik was niet blij met dat voorstel. Je moet je in deze discussie niet aan getallen binden, maar kijken wat past in een gebied. Een gemeente als Zaltbommel met 30.000 inwoners heeft goede ambtenaren en regelt veel zorgtaken zelf. Dat gaat in grote steden niet per se beter." Ook ChristenUnie-Kamerlid Stieneke van der Graaf wil wegblijven van 'blauwdrukken van bovenaf'.

De fusies die nu voorliggen, beschouwt Van den Bosch als een erfenis van het vorige kabinet. De VVD zal ze steunen. Of het nieuwe kabinet op diezelfde weg wil verder gaan, moeten de coalitiepartijen nog bespreken. Daarbij valt vooral bij CDA en ChristenUnie een anti-fusie-geluid te verwachten. Oud-CU-partijleider Arie Slob, nu minister van onderwijs, zag in 2012 'megalomane gemeenten' opdoemen waarin 'de menselijke maat' zou verdwijnen. "Alleen op de Haagse tekentafel verzin je zoiets", spotte CDA-leider Sybrand Buma in datzelfde debat.

Vinexwijk Leidsche Rijn.Beeld Hollandse Hoogte / Siebe Swart luchtfotografie

Reportage: De Meern is nog steeds geen Utrecht

Vleuten-De Meern werd al in 2001 geannexeerd door Utrecht. Maar het went nog steeds niet.

De Meern, gemeente Utrecht. Op het eerste gezicht een klassiek lint langs een vaart. Maar aan de horizon rondom doemt onherroepelijk de vinexlocatie op. Sterker nog, in de spaarzame zijstraat staat de nieuwbouw fris in het gelid.

Tot 2001 vormde De Meern met het naburige Vleuten en Haarzuilens samen de gemeente Vleuten-De Meern. Maar toen Utrecht in de jaren negentig geen ruimte had om verder te groeien, viel het oog van de stadsontwikkelaars op De Meern en Vleuten. Daar graasden schapen, daar was ruimte.

Inmiddels is tussen het Amsterdam-Rijnkanaal, dat lang de grens van de stad Utrecht vormde, en de beide dorpen inderdaad de enorme vinexwijk Leidsche Rijn verschenen en ook in Vleuten en De Meern wordt nog altijd hevig gebouwd. Het stadsdeel heeft nu dik 80.000 inwoners.

Geen dorp en geen stad

Aan de ene kant van de vaart vormt de Rijksstraatweg een busbaan. Aan de 'Zandweg' aan de andere kant staat meneer Van Oosterom in zijn tuin. Hij is hier in 1932 geboren, een paar huizen verderop, en er sindsdien getogen.

Zijn familie had meer dan 350 jaar lang een fruitbedrijf. "Waar vroeger de perenbomen stonden, staan nu huizen."

Hij zucht over de bussen die elke paar minuten voorbij razen. "Waar is dat nu voor nodig? Je kunt toch ook gewoon op de bus wáchten?" Je kunt volgens hem merken dat de mensen die de besluiten nemen hier niet wonen. "Ze hebben geen gevoel voor De Meern."

Een aangelopen buurtbewoonster geeft hem gelijk. Ze vindt het nieuwe De Meern geen dorp, en geen stad.

Van Oosterom wijst naar een klein maar statig wit pand aan de overkant. Daar is hij ooit getrouwd. Dat was toen nog het gemeentehuis van Oudenrijn. Het verandert de hele tijd, wil hij maar zeggen, en dat houd je niet tegen. Hij heeft het wel geprobeerd hoor, om het tegen te houden. Hij heeft zelfs gedemonstreerd. Het was voor hem een erekwestie. "Vleuten-De Meern moest zelfstandig blijven. Dat vond iedereen."

Dat vond iedereen. Bij het referendum dat in 1996 over de gemeentelijke herindeling gehouden werd, gaf 98 procent van de kiezers in Vleuten-De Meern aan de 'annexatie' door Utrecht te verwerpen. Het mocht niet baten. Ook vele rechtszaken, aangespannen door de Vleuten-De Meernse ambtenaren boden geen soelaas. In Den Haag werd de grens van de stad Utrecht ten westen van hun dorpen ingetekend.

Tieners

Niet ver van het huis van meneer Van Oosterom zit een groepje tieners aan het water. IJsje, bootje, blote benen. Ze gaan naar school op het nabijgelegen Leidsche Rijn College, en ze zijn geboren in 2000. Hun leven begon toen de gemeente Vleuten-De Meern ophield te bestaan.

Casper Koenderman komt uit Utrecht, vindt hij. "Dit is natuurlijk ook provincie Utrecht. Alleen tegen mensen uit de buurt ben ik preciezer." "Ik zeg wel altijd dat ik uit De Meern kom", zegt Pieter van der Meulen. "Gewoon, omdat ik uit De Meern kom. Utrecht, dat is voor mij over de brug."

Niet álles is slechter geworden, zo klinkt het ook bij de oudere inwoners van de Meern. Dankzij al die langsrazende bussen hoef je nu niet meer uit te zoeken wanneer je bij de halte moet gaan staan. De bus naar Utrecht, die komt nu gewoon.

Lees ook: Geen herindeling tegen de zin van burgers

Het is vandaag een historische dag voor de Hoeksche Waard. Het lijkt erop dat een meerderheid in de Tweede Kamer voor een herindeling in het gebied gaat stemmen. CDA'ers riepen landelijke partijen vorig jaar in Trouw nog op om zich aan hun belofte te houden: geen gedwongen herindeling van gemeenten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden