Review

En elke lepel verschilt van de andere. Of niet?

Niemand kon beter uitleggen dat veler meningen en uitspraken gebaseerd zijn op clichés, dan Karel van het Reve. En niemand woelde geestiger het drijfzand naar boven waar al die gemeenplaatsen op rusten.

'Het menselijk denken en het menselijk schrijven'', noteerde Karel van het Reve ooit, ''is voor 90 of 99% imitatief: wij denken alleen wat anderen denken, en de enkele keer dat wij iets eigens denken zitten we met de moeilijkheid dat we het niet kunnen opschrijven.''

In een stukje over woordherhalingen, die je volgens elke schoolmeester moet vermijden maar volgens Van het Reve niet tot elke prijs, stelde hij: ,,De bedoeling van het schrijven is, dat je de mensen niet verveelt.'' De lezer moet de indruk hebben dat je gewoon iets vertelt, dat het opschrijven van het stukje niet meer dan twintig minuten heeft gekost, ,,gevolgd door nog eens een minuut of tien voor het veranderen van d's in t's en ei's in ij's''.

Die twee uitspraken schetsen de taak van de columnist. Zijn stukjes moeten anders zijn dan andere stukjes. En hij moet de lezer amuseren. Het lezen van de krant is een plicht, de column is vakantie. Dit maakt meteen dat de column nauwelijks te definiëren is. Het is het veiligst om te zeggen dat de column vooral bepaald wordt door de omstandigheden waaronder hij tot stand kom: de columnist heeft een deadline en een beperkt aantal woorden.

Het 'eigene' van Karel van het Reve bestaat uit zijn verzet tegen 'opinions chic'. Tegen opvattingen die mensen op recepties en verjaardagsfeestjes debiteren met een gezicht alsof ze iets heel stelligs en origineels beweren, terwijl het routinemeningen zijn. ,,Je kunt feiten niet begrijpen als je de achtergronden niet kent'', is zo'n conversatiecliché. Of: ,,We leven in een haastige tijd.'' Of: ,,De armen worden steeds armer en de rijken steeds rijker.''

Onder het pseudoniem Henk Broekhuis schreef Karel van het Reve in 1977 en 1978 columns in NRC Handelsblad, later gebundeld in 'Uren met Henk Broekhuis', waarin hij elke week een conversatiecliché onder de loep nam. Hij verwees naar Gustave Flaubert, die jarenlang werkte aan een woordenboek van gemeenplaatsen. Het grappige is dat een aantal van die 19de-eeuwse clichés nog steeds verkondigd worden. Bijvoorbeeld dat het parlement alleen maar kletst en niets doet, dat een zwaan met zijn vleugel een mensenarm kan breken en dat blonde vrouwen hartstochtelijker zijn dan donkere, of omgekeerd.

Van het Reve heeft niet alleen een scherp oog voor opinies die welbeschouwd geen opinies zijn, hij kan ze ook briljant onderuit halen. Dat doet hij rechttoe rechtaan, met nuchtere redenaties, maar niet alleen: hij wijdt uit, gebruikt anekdotes, zet grillige zijstapjes, toont zijn grote eruditie. Hij is altijd geestig, zijn taal altijd lichtvoetig.

Zoals in het stukje over de gemeenplaats dat massaproductie tot grauwe eenvormigheid leidt. Een zeer verleidelijke stelling, geeft hij toe. En roept vervolgens een nostalgisch beeld op van een man die in zijn hut het echte oude handwerk beoefent. Hij snijdt met grote toewijding en vakmanschap lepels uit hout, en elke lepel verschilt van alle anderen. Hij heeft een wambuis aan dat ,,door zijn vrouw geweven of gesponnen of gebreid of gehaakt of gesneden of genaaid was, en er was op de wereld maar één zo'n wambuis, want andere handwerklieden hadden weer andere vrouwen die met grote toewijding en vakbekwaamheid geheel eigen wambuizen maakten''. Daarna helpt hij het nostalgische beeld vakkundig om zeep. Al die lepels en wambuizen leken verdacht veel op elkaar. En hoe groot is de kans dat je iemand treft die precies dezelfde confectiekleding draagt als jijzelf? Grauwe eenvormigheid? Als je zakrekenmachine kapot is, lukt het je na een jaar al niet meer om dezelfde te vinden.

Kortom, Karel van het Reve denkt niet wat anderen denken. Maar kan hij wat hij zelf denkt ook opschrijven? Dat is, hij zei het zelf al, veel moeilijker. Zijn intelligentie gebruikt hij om de domheid van anderen te demonteren. De columnist reageert vooral op de platgetreden meningen van anderen. Daar schuilt de zwakte en de kracht van het genre. Het is op z'n best 'eigen', maar die eigenheid heeft wel beperkingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden