En die 10% geweld in de Bijbel dan?

Genocide in Gods naam: wie de Bijbel leest, komt gruwelijke passages tegen. Sam Janse ziet hoe gelovigen daar tot op de huidige dag geen raad mee weten, en er zelfs mee aan de haal gaan. Is schrappen van die passages misschien een goed idee?

Sam Janse (1949) is bijbelwetenschapper. Hij publiceert regelmatig over religie en geweld.


Vorige maand zaten Paul Visser en presentator Thijs van den Brink bij Jeroen Pauw. Om duidelijk te maken hoe het zit met het geweld in de Bijbel. Pauw had aan het eind van een uitzending gezegd dat het toch wel duidelijk was: die heilige boeken... allemaal geweld. Dat was verkeerd gevallen bij predikant Visser, en hij had daarop een open brief geschreven aan Pauw met de opmerking dat meer nuance en kennis van zaken over de Bijbel wel op zijn plek zou zijn.


Een terechte opmerking lijkt me. Waarschijnlijk was het lang geleden dat Jeroen Pauw de hele Bijbel doorgelezen had. Misschien had hij zijn bijbelstudie gedaan aan de hand van 'Bloedboek' van Dimitri Verhulst. Deze Vlaming was in het afgelopen jaar ook in zijn uitzending geweest en had daar gezegd dat de Bijbel alleen maar moord en doodslag te bieden heeft. Sprekende teksten werden erbij geleverd. Pauw had ze voor het gesprek met Visser en Van den Brink meegenomen. Teksten over het uitmoorden van Kanaänieten en zo.


Deze keer nam Pauw wat gas terug, verontschuldigde zich een beetje voor het geval dat hij onwellevend was geweest, maar verder kwam het gesprek ook niet. Dat kon ook niet want Visser en Van den Brink hadden het over de kwantiteit van de geweldsteksten en niet over de kwaliteit ervan. "Hooguit tien procent van de Bijbel is gewelddadig", zei Visser. Ze werden dan ook prompt overtroefd door Anne Dijk, religiewetenschapper, moslima, ook aanwezig die avond, die zei dat de Koran slechts twee procent gewelddadige teksten kent. Altijd boek boven boek dus.


Wat hier gebeurt, gebeurt vaker. Christelijke theologen leggen niet uit wat er in die tien procent staat, maar benadrukken hoe veel moois er in die negentig procent te vinden is. En zo laten ze hun hoorders achter in verwarring en scepsis, want al dat moois moet wel verdacht zijn als het samen met Gods zegen over moord en doodslag in één boek staat. Dat brengt niet verder en overtuigt niet.


Het is fors wat de Bijbel aan geweld naar voren brengt. Ik laat Mozes aan het woord in een terugblik op de verovering van het beloofde land: "We veroverden toen al zijn steden en doodden er de mannen, vrouwen en kinderen; we lieten niemand in leven." Zo staat het in Deuteronomium. In opdracht van God, zegt hetzelfde bijbelboek. Wij hebben voor zo'n optreden maar één woord: genocide. Op grond hiervan zou Mozes tegenwoordig aangeklaagd worden voor misdaden tegen de menselijkheid. Is deze icoon van de Bijbel en van de drie monotheïstische godsdiensten dan wel te vertrouwen? En zijn God... hoe zit het daarmee? Marcion, de ketter uit de tweede eeuw, stelde dat de God van het Nieuwe Testament een andere is dan die van het Oude. De kerk heeft zijn theologie afgewezen, maar kan niet ontkennen dat Marcion het probleem heeft gezien.


Is al dat geweld in de Bijbel uit te leggen? Het kan in elk geval beter dan het nu vaak gebeurt. In de eerste plaats moet verteld worden dat de Bijbel geen leerboek voor de geschiedenis van Israël is. Natuurlijk gaat het wel over die geschiedenis, over mensen daar en toen en wat die deden en zeiden. Over leven en dood, over liefde en haat, over oorlog en vrede, over God en mensen. Maar we kunnen de gebeurtenissen die de Bijbel beschrijft maar moeilijk op de tijdbalk overbrengen. Niet zozeer omdat we niet precies weten wanneer wat heeft plaatsgevonden, maar veeleer omdat de Bijbel soms als een eenvoudig en compact gebeuren beschrijft wat in werkelijkheid een langdurige, gecompliceerde ontwikkeling is geweest. En soms bieden de teksten meer theologie dan historie. De massale slachtpartijen waarvan de boeken Jozua en Deuteronomium getuigen, hebben zeer waarschijnlijk nooit plaatsgevonden. Dat is althans de conclusie van de mainstream


bijbelwetenschappers en historici. Ik hoop dat Jeroen Pauw het noteert.


Hoe komen deze geleerden erbij, terwijl het boek Jozua toch duidelijk vertelt over het uitroeien van steden en volken, en het boek Deuteronomium dit als een gebod van God uitvaardigt? Dat zeggen ze op grond van andere berichten in de Bijbel, waaruit blijkt dat het land helemaal niet in een paar veldtochten werd veroverd. Het is veel waarschijnlijker dat de Israëlitische nomaden in een lang proces tussen de Kanaänieten inschoven. Eerst in het berggebied, later in de steden. Jeruzalem werd heel laat veroverd, pas door David. De archeologische vondsten ondersteunen deze visie.


Waarom dan al dat geweld op papier als het niet zo gebeurd is? Ook dat is uit te leggen. De opdracht om de volken van Kanaän uit te roeien laat zich lezen als een metafoor om zich met hand en tand te verzetten tegen de Kanaänitische cultuur en religie. Tegen de vruchtbaarheidsreligie van de Baäls, tegen de kinderoffers die de godheid moeten vermurwen. Dat wordt getekend als een strijd op leven en dood. En de geschiedenis wordt zo gekneed dat er een verhaal uitkomt over de totale eliminatie van deze Kanaänieten. De optie van bekering is er in dit verhaal niet. Wat in later eeuwen in het jodendom en het christendom als morele richtlijn gold, dat men de zonde moet haten, maar de zondaar liefhebben, geldt hier niet. Men kan zich de uitschakeling van dit heidendom alleen maar voorstellen als de fysieke ondergang van de heidenen zelf.


Die felheid heeft ongetwijfeld te maken met de positie van de underdog waarin Israël zich in de periode voor de ballingschap bevindt. Het land verkeert in crisis. De legers van de grootmachten trekken op naar Israëls grenzen, eerst de Assyriërs, later de Babyloniërs. Het loopt uit op de catastrofe van 586 vC. Jeruzalem valt, de tempel wordt in de as gelegd en de bovenlaag van de Israëlieten wordt naar Babel afgevoerd. Veel van het Oude Testament is geschreven onder de dreiging van deze ramp. Dat moet de felheid erin gebracht hebben.


Dat levert tot nu toe drie inzichten op: 1. De moordpartijen op de Kanaänieten zijn, voorzover we kunnen nagaan, niet historisch. 2. Deze verhalen kunnen het beste gelezen worden als metaforen voor het verzet tegen het Kanaänitische heidendom. 3. Het geweld dat het slachtoffer is aangedaan verklaart veel van zijn felheid.


Laat dat alles waar zijn, dan blijft er nog een lastige vraag over: is verbaal geweld dan onschuldig? Antwoord: nee. Ook woorden kunnen geweld oproepen. De pen kan wel eens gevaarlijker zijn dan het zwaard.


De bijbelse geweldenaar Pinechas staat in de canon van het Oude Testament en het vroege jodendom. Het boek Numeri beschrijft hoe Moabitische vrouwen de Israëlitische mannen verleiden om hun lijf en hun godsdienst met hen te delen en hoe Pinechas korte metten met hen maakt. Hij wordt een icoon van de latere ijveraars. Van Mattatias en zijn zonen, de Makkabeeën, die de afvalligen in Israël te vuur en te zwaard bestrijden. Van de zeloten, die zich tijdens de eerste Joodse opstand in 66 nC verzetten tegen het Romeinse bewind.


Ook in het christendom heeft het verbale geweld van de Bijbel doorgewerkt. Oliver Cromwell, de rechtlijnige Engelse protestant, zag de rooms-katholieke Ieren als Kanaänieten. Hij meende dat hij tegenover hen, net als in de bijbelse tijden, af mocht wijken van de gangbare moraal. Sommige Puriteinen in New England, aan de andere kant van de oceaan, beschouwden de Indianen als Kanaänieten en Amalekieten en zagen daarin ook een vrijbrief om dienovereenkomstig tegen hen op te treden. De Boeren in Zuid-Afrika en de blanken in Noord-Amerika hebben de Bijbel lang op deze manier gelezen. Nog in 1990 verscheen er in Amerika een boek vol haat tegen Joden, zwarten, homoseksuelen, enzovoort van R.K. Hoskins, onder de veelzeggende titel 'Vigilantes of Christendom: The History of the Phineas Priesthood'. Dus van de 'Priesters van Pinechas'. De uitgeverij van het boek staat in Lynchburg.


Is dat gebruik of misbruik van de Bijbel? Ik zou zeggen: het laatste. Maar, de bijbelwetenschapper J.J. Collins waarschuwt ons om dat niet al te makkelijk en te snel te zeggen: "Het mag waar zijn dat zowel de Bijbel als de Koran verschillende lezingen en accenten toelaten en dat een terroristische uitleg kan worden vergeleken met het geval waarin de duivel de Schrift voor zijn eigen doel citeert, het is even waar dat de duivel niet erg veel moeite hoeft te doen om bijbelse precedenten te vinden voor de legitimatie van geweld."


We moeten gewelddadige bijbelteksten ook niet te makkelijk bagatelliseren of goedpraten. Er staan verhalen en oproepen in de Bijbel die moreel bedenkelijk zijn. Hoe zit het dan met die God die daartoe oproept? Mensen hebben ooit gedacht dat het uitmoorden van hele steden en stammen een godewelgevallig werk was. Misschien niet op het slagveld, maar dan toch wel op het papier. Zo zag men dat in Assyrië, in Babel, in Moab en ook in Israël. Ik kan dat niet meer nazeggen en navoelen. Theologie die op de een of andere manier het vermoorden van vrouwen en kinderen goedpraat (mannen is altijd een categorie apart, daarom laat ik ze even terzijde), is een verdachte theologie.


En nu toch nog even over die negentig procent. Het bijzondere van de Bijbel ligt niet hierin dat mensen elkaar naar het leven staan. Dat gebeurt in allerlei religieuze en niet-religieuze culturen en groepen. Het bijzondere van dit boek is dat daar te midden van al dat geweld profeten opstaan met visioenen van vrede. Jesaja die spreekt over een tijd waarin mensen niet meer de krijgskunst leren, maar de thora. Niet meer leren hoe je elkaar naar het leven kunt staan, maar hoe je het leven met elkaar kunt delen. De profeet Jona die botst met Gods ongelofelijke en daarom ook irritante barmhartigheid voor Israëls grootste vijanden. Het profetenboek Zacharia dat spreekt over een nederige koning, het tegenbeeld van de gangbare potentaten. En wie het allemaal nog niet duidelijk vindt, mag doorlezen in het Nieuwe Testament en ontdekken hoe Jezus met vreemden en vijanden omgaat. Of als je liever een ander spoor kiest, lees de Talmoed en zie hoe de Joodse wijzen met mildheid en wijsheid hun Heilige Schrift hebben uitgelegd.


'Maar het geweld blijft wel in de Bijbel staan.' Sommige opmerkingen voel je van verre aankomen, vooral als het je eigen opmerkingen hadden kunnen zijn. Kunnen we die hoofdstukken dan niet beter uit de Bijbel schrappen? Nee. Dat kan alleen als we de geschiedenis ongedaan kunnen maken, en zo ver zijn we nog steeds niet. We kunnen wel van de nood een deugd maken. Laten zien dat er in de Bijbel een weg naar de vrede wordt afgelegd. Dat het dus mogelijk is om het geweld achter je te laten en te kiezen voor de vrede. Ik bedoel nu zinloos en onproportioneel geweld. Ik zeg niet dat christenen al zo ver zijn. Ik zeg wel dat er in de Bijbel een weg van geweld naar vrede loopt en dat we die weg ook in het historische christendom kunnen aanwijzen. Niet als een gestaag en gelijkmatig stijgende curve van meer naar minder geweld. Nooit zonder horten of stoten en terugvallen. We zien dat in het Oude Testament waarin late teksten soms opvallend gewelddadig kunnen zijn. We zien het ook in het christendom: toen de kerk eenmaal een verbond met de heersende macht had gesloten, werd geweld voor de goede zaak van God theologisch gesanctioneerd.


En toch is er na dit onzalige huwelijk van kerk en macht een proces van bezinning opgekomen met kritische theologen. De namen van Karl Barth, Dietrich Bonhoeffer, Gustavo Guttierez en Stanley Hauerwas zeggen genoeg. Ook christenen hebben als het om geweld gaat nog genoeg huiswerk, maar het begin van een nieuwe oriëntatie is er.


Elke religie en ideologie worstelt met de zwarte bladzijden uit haar geschiedenis. Seculieren die denken dat ze zich probleemloos op de Verlichting kunnen beroepen als ultiem baken van vrijheid, gelijkheid en broederschap, kennen hun klassieken niet. Voltaire vond de nègres een inferieur mensensoort: "De ronde ogen, de platte neus, de altijd dikke lippen, de apart gevormde oren, dat wollige haar op hun hoofd, de mate ook van hun intelligentie vormt een belangrijk verschil tussen hen en de andere mensensoorten." Hij vroeg zich zelfs af of de apen van de zwarten afstamden of zwarten van apen. Tegenstanders van Zwarte Piet kunnen zich in elk geval niet op Voltaire beroepen.


Tegenover de Joden is Voltaire nog negatiever. Die zijn niet zozeer dom als wel slecht. Het is een bende dieven en al bij de uittocht uit Egypte was dat te merken. Ze hebben een onverzoenlijke haat tegen alle volken, en zijn bijgelovig, barbaars en afgunstig. Voltaire was niet de enige. Ook de grote filosoof Immanuel Kant zou, had hij in onze tijd geleefd, aangeklaagd kunnen worden voor racisme en antisemitisme.


We zullen de omstreden woorden van deze filosofen maar waarderen binnen het raam van hun tijd. En kijken wat ze verder nog gezegd hebben. Dat lijkt me ook een goede richtlijn voor het lezen van de Bijbel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden