ZZP-probleem

En de zzp'er ploetert tevreden door

08.41 uur. Roos, Jos en Mia aan het ontbijt. Beeld Maartje Geels

Vijf jaar geleden beschreef freelance journalist Roos Menkhorst (32) in Tijd haar bestaan als 'blije verliezer'. Met een gezonde portie optimisme doorstond ze de crisis. Hoe kijkt ze nu, met kind, tegen haar zzp-bestaan aan?

Mijn oma van bijna negentig zit tegenover mij: "Jouw beroep is wel heel onzeker. Dat in combinatie met een kind lijkt me erg zwaar: je moet altijd maar doorploeteren." Ik ben drie dagen bij haar om te werken aan het boek dat ik samen met mijn collega schrijf. Het is de week tussen Kerst en Oud en Nieuw, mijn vriend heeft eindelijk vakantie en had zich verheugd op een paar vrije dagen met mij en onze dochter. Ik ben vooral blij dat ik bij mijn oma een paar dagen in alle rust flink door kan werken.

Tijdens mijn pauze drinken we thee. Ze neemt een slokje en zegt: "Ik denk dat het plezier dat jij in je werk hebt veel goed maakt. En ja, dan hoop je maar dat je een partner hebt die goed verdient." Ze is stil en denkt even na: "Toen ik opgroeiende kinderen had verdiende de man het geld en zaten wij thuis. We waren dan wel niet geëmancipeerd, maar we hadden het op bepaalde vlakken wel makkelijker." Had ze zelf niet liever willen werken? "Natuurlijk, maar de onzekerheid van deze tijd vind ik echt heel erg. De kleinzoon van mijn zuster had een goede baan, een jaar lang, daarna moest hij er weer uit. Verder zie ik veel overspannen vrouwen, ze staan met witte, vermoeide gezichten hun kinderen op te wachten op het schoolplein, en dan moeten ze in het weekend ook nog iets leuks met elkaar doen. Quality time met elkaar doorbrengen, zo noemen ze dat toch?"

Ik moet even slikken. Ik herken me wel in die vermoeide moeders. Dat ik maar blijf 'doorploeteren' is omdat ik mijn werk zo boeiend vind, zeg ik tegen haar. Schrijven vraagt volledige toewijding, maar een kind vanzelfsprekend ook. Toch zou ik geen ander beroep weten waar ik meer voldoening in zou vinden. Ze knikt begripvol. Als ik weer achter mijn laptop zit, staar ik naar mijn scherm: misschien heeft ze wel een punt.

09.35 Op de fiets naar de crèche. Beeld Maartje Geels

'Eén op de zeven zelfstandigen zonder personeel zakt door de armoedegrens', 'Waarom zzp'ers de economie te gronde richten', 'Nooit meer met pensioen'.

Het zijn maar een paar voorbeelden van zinnen die het afgelopen jaar zijn geschreven over 'het zzp-probleem'. Ik maak al een tijdje - sinds 2009 om precies te zijn - deel uit van dit probleem. Toch ervaar ik dit niet zo. Sinds de geboorte van mijn dochter Mia, die nu bijna twee jaar is, zijn er alleen wel meer momenten gekomen dat ik nadenk over de toekomst: wat doe ik bijvoorbeeld als ik er plotseling onverhoopt alleen voor kom te staan? En moet mijn dochter, als ik straks negentig ben en niet kan rondkomen van mijn schamel pensioentje, voor míj zorgen?

09.49 Bij de crèche. Beeld Maartje Geels

Alternatieve oplossingen

Vijf jaar geleden schreef ik voor deze krant een verhaal over mijn leven als 'blije verliezer': 'Mijn generatie gaat de crisis te lijf met nieuwe initiatieven en creatieve oplossingen', schreef ik. 'We weten wat er in de wereld speelt. Toch raakt het ons niet echt. Liever richten we ons op de dingen die we leuk vinden. Want: je bent wat je doet, en wat je doet heb je zelf in de hand, is het idee.' Het was een optimistisch verhaal waar ik mij nog voor een groot deel in kan vinden. Toch deel ik ook de zorgen van mijn oma: de twintigers en dertigers van nu zullen het nooit zo goed krijgen als de babyboomers, vaste contracten zijn een uitzondering en zzp'ers (inmiddels 1,3 miljoen mensen) zullen in veel gevallen moeten doorwerken tot ze erbij neervallen. Anno 2017 is er nog altijd geen antwoord gevonden op die steeds maar groeiende groep mensen die, soms noodgedwongen, kiest voor een eigen onderneming.

Toen ik acht jaar geleden begon als freelancer besloot ik dat ik rond mijn dertigste zou beginnen met geld opzij leggen voor mijn pensioen. Nu ik 32 ben, moet ik toegeven dat ik er de afgelopen jaren niks aan heb gedaan. Ook een huis hebben mijn vriend en ik nog niet gekocht: dit komt vooral doordat de huizenmarkt in Amsterdam totaal oververhit is, een huis in de hoofdstad is voor ons onbetaalbaar. We zoeken nu naar andere oplossingen: we kijken naar 'zelfbouwprojecten' buiten de stad en naar huizen in Rotterdam. Ook heb ik mij aangesloten bij een Broodfonds, een alternatieve, coöperatieve arbeidsongeschiktheidsverzekering die veel goedkoper is dan een 'normale' verzekering: vijftig zelfstandigen - in dit geval allemaal werkzaam in de creatieve sector - steunen elkaar als er iemand ziek wordt. Tot nu toe is een burn-out het grootste gevaar gebleken.

10.25 Aan het werk in een café. Beeld Maartje Geels

Paniek

Omdat ik als freelancer zo flexibel als elastiek ben, vang ik de dagen op dat onze dochter ziek is, en haal ik haar bijtijds op van de crèche. Die 'verloren' uren haal ik 's avonds, in het weekend of in de vakantieperiode in. In zekere zin is het een ideale combinatie vind ik soms: freelancer-zijn en het moederschap. Lummelen is er niet meer bij. Mijn dochters ritme dwingt mij om zo efficient mogelijk met mijn werkuren om te gaan. Wel is het jammer dat mijn vriend - terwijl ik evenveel werk als hij - bijna twee keer zoveel verdient.

Tijdens het verjaardagsdiner van mijn vader informeren zijn vrienden van in de vijftig of het een beetje lukt om mijn werk te combineren met een kind. Ik vertel dat ik meer dan genoeg werk heb, maar dat het grootste probleem is dat het niet veel verdient. "Je doet in elk geval wel iets waar je hart ligt", spreekt een van zijn vrienden - werkzaam bij een woningcorporatie - mij bemoedigend toe. "Ja, dat wel", zeg ik. "En je verdient er een boterham mee?" Ik knik. "Een droge boterham, dus", concludeert hij. We lachen.

Het idee dat ik tot in de eeuwigheid stukjes moet schrijven om rond te komen, maakt dat ik die nacht in paniek wakker schrik. Ik besluit een ervaringsdeskundige op te zoeken. Mischa de Vreede schreef in 1973 in Vrij Nederland over hoe zij, als alleenstaande moeder met twee opgroeiende kinderen, probeerde te leven van haar pen. Ze schrijft over haar geringe inkomsten, de stress van de stapel rekeningen die ze nog moet betalen en over haar lege voorraadkast: "Er wordt veel macaroni met kaas gegeten. Als er een puddingbroodje bij de thee is roepen de kinderen, die natuurlijk allang weten dat er voorlopig weinig te verteren is, blij: 'Ha, heb je weer geld?' 'Een beetje', zeg je, want je hebt de Spaanse peseta's die je over had van de vakantie ingewisseld: 500 peseta's, 25 gulden."

11.33 Roos bij Mischa de Vreede thuis. Beeld Maartje Geels

Gewoon doorgaan.

Schrijfster Mischa de Vreede, inmiddels tachtig, woont sinds een aantal maanden in een seniorenwoning aan de Amstel in Amsterdam. Hoe ging zij al die jaren om met dat onzekere bestaan? De Vreede zit in haar stoel bij het raam: "Voor mij was het geen keuze. Ondanks de armoede was er nooit twijfel", zegt ze beslist. Ze heeft jarenlang elke cent omgedraaid, van haar moeder kreeg ze vakantiegeld en bij vrienden klopte ze soms aan voor een paar honderd gulden.

Ik zeg dat in deze tijd de zzp'ers de nieuwe armen zijn, dat het er steeds meer worden en dat de meerderheid haar pensioen niet geregeld heeft. Ze haalt haar schouders op, ze is er niet van onder de indruk: "Ik weet nog dat mijn moeder - ze was heel calvinistisch - altijd zei: 'Nu krijg je nog werk vanwege hoe je eruitziet, straks ben je oud en dan is er geen werk meer.'"

De Vreede antwoordde dan: "Hella Haasse is ook oud, zij blijft toch ook schrijven." De Vreede is even stil en voegt toe: "Want, dat wist ik wel, je moet blijven schrijven."

12.07 Het werk gaat door. Bellen op de pont naar Amsterdam-Noord. Beeld Maartje Geels

Een hachelijk bestaan

Heeft ze weleens nagedacht over haar pensioen? "Nooit", antwoordt ze resoluut. Op een goed moment begonnen haar kinderen er wel over. Vanwege haar jappenkamp- verleden kon ze aanspraak maken op de Wet uitkering vervolgden. "Ik vond dat mijn eer te na, maar mijn kinderen drongen aan: 'Je bent freelancer, doe dat nou gewoon'." Van het 'erfenisje' van haar moeder kon ze een huis kopen. Dat heeft ze verkocht en nu zit ze hier. Grappend: "Met geld waarvan ik niet weet wat ik ermee doen moet."

Elke dag ziet De Vreede mensen op de fiets voorbijkomen, ze zijn op weg naar hun werk: "Om geld te verdienen met iets wat ze ooit hebben uitgekozen, of waar ze zich bij neergelegd hebben. Dat vind ik pas wonderbaarlijk." Ze is schrijver geworden, het is gelukt. Precies zoals ze haar oma voorspelde in haar eerste brief, die ze op haar vierde stuurde vanuit Nederlands-Indië. Het was soms overleven, maar ze had het niet anders gewild. "Kijk hier staat het", De Vreede pakt een van haar boeken erbij, ze wijst op de titel: "'Een hachelijk bestaan'. Dat was het."

Als ik het kleine appartement uitloop, ben ik vreemd genoeg opgelucht. Ze heeft me herinnerd aan de reden waarom ik freelancer ben. Het interviewen van mensen als De Vreede, dat is wat ik het liefste doe. Ik kan mij, net als zij, niet voorstellen om in een vaste baan te zitten: met functioneringsgesprekken, het idee dat je hogerop moet komen, en vooral met een baas die mij vertelt wat ik moet doen. Niet over mijn pensioen nadenken is alleen geen optie meer voor mij. Vanaf deze maand begin ik met 50 euro apart te leggen, het is een begin.

Reageren
Herkent u zich in het zzp-verhaal van Roos of de zorgen van haar oma? Stuur uw reactie (max. 120 woorden) naar tijdpost@trouw.nl.

14.57 Aan het werk op haar kantoor. Beeld Maartje Geels

Wat verdient de freelance journalist?

Ondanks een hoge opleiding en jarenlange ervaring is het gemiddelde belastbare jaarinkomen van een freelance journalist krap 23.000 euro. Dit komt naar voren uit een onderzoek van de Nederlandse Vereniging van Journalisten. Bijna de helft komt zelfs nauwelijks rond en is afhankelijk van het inkomen van hun partner. Uit het onderzoek blijkt wel dat de freelancer nog steeds vertrouwen heeft in zichzelf en in de toekomst. Een derde van de groep ondervraagden is uit overtuiging zelfstandig ondernemer geworden, en verwacht dit ook te blijven. Deze groep doet het per definitie beter dan de groep die gedwongen zelfstandig geworden is, bijvoorbeeld na ontslag.

Het zzp- probleem

De positie van zzp'ers vormt voor politici in Den Haag nog altijd een heet hangijzer, en dat blijft het voorlopig ook. Vorig jaar mei leek staatssecretaris Wiebes de knoop te hebben doorgehakt: met de invoering van de Wet DBA (deregulering beoordeling arbeidsrelaties) wilde hij de strijd aangaan met schijnzelfstandigheid: zzp'ers die in feite als werknemers functioneren zonder dat zij pensioen opbouwen of een vangnet hebben bij ziekte. Vooral het criterium 'gezagsverhouding', dus dat de opdrachtgever niet mag bepalen hoe een zzp'er zijn werk uitvoert, leidde tot veel onduidelijkheid bij zzp'ers en opdrachtgevers.

Veel succesvolle zzp'ers kwamen door de invoering van de wet plotseling niet meer aan het werk omdat bedrijven vrezen dat de Belastingdienst achteraf zal oordelen dat de ingehuurde zelfstandige in verkapt dienstverband was. Om dit te voorkomen hebben sommige bedrijven een payrollbedrijf in de arm genomen: zij nemen de lasten van het werkgeverschap over, tegelijkertijd betekent dit dat het honorarium van de zzp'er naar beneden gaat. Door alle problemen met de invoering is de Wet DBA nu in de ijskast gezet, in elk geval tot 2018 hoeven bedrijven en zzp'ers niet te vrezen voor een boete wegens schijnzelfstandigheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden