En de winnaar is: Poetins partij

Rusland | De Russen stemmen zondag voor een nieuw parlement. De uitkomst staat vast: Poetins partij blijft de grootste. Toch is er hoop bij het anti-Poetinkamp.

Een handvol mensen dromt rondom een gezette man in wit overhemd, geflankeerd door een Russische vlag. Het is spitsuur, en de meeste zich voorthaastende voetgangers gunnen de campagnevoerende politicus buiten het metrostation geen blik waardig. Oud-premier Michail Kasjanov beantwoordt geduldig vragen van een toehoorster, die de antwoorden registreert met haar mobiele telefoon. De toon is strijdlustig.

In de laatste week voor de Russische parlementsverkiezingen van zondag zetten vooral de kleinere deelnemende partijen alles op alles om de kiezers te bewegen te gaan stemmen en dan wel op de 'juiste' partij. Dat is niet gemakkelijk, want de opkomst belooft historisch laag te worden, en de uitslag staat in grote lijnen al wel vast. De nieuwe doema (het lagerhuis) zal nauwelijks verschillen van de huidige, en de partij van president Vladimir Poetin, Verenigd Rusland, blijft de grootste.

Kasjanovs Partij voor Volksvrijheid, kortweg Parnas, vindt haar oorsprong in de massale protesten tegen het bewind van Poetin in de straten van Moskou in 2011 en 2012. De vorig jaar vermoorde oppositieleider Boris Nemtsov was één van de oprichters. "Ze zeggen: er is geen geld. Maar ik zeg u: dat geld zal er komen als Parnas aan de macht komt", zegt Kasjanov met een basstem. En: "Ik heb het land gered." Daarmee doelt hij op de periode dat hij premier was, meer dan twaalf jaar terug, tijdens Poetins eerste ambtstermijn. Het is een boodschap die hij in de aanloop naar de verkiezingen meer dan eens herhaalt, op straat en ook in de verkiezingsdebatten die worden uitgezonden op de federale televisiezenders. "Er zijn feitelijk maar twee partijen die er toe doen: Verenigd Rusland en Parnas."

Grootspraak is Kasjanov niet vreemd. De wens lijkt voor hem de vader van de gedachte, want de peilingen geven zijn partij bitter weinig kans zelfs maar in de buurt van de kiesdrempel van 5 procent te komen. Net als in de huidige doema zullen de zetels worden verdeeld tussen Verenigd Rusland en drie kleinere, aan het Kremlin loyale partijen, die de rol van oppositie spelen, maar als het erop aankomt braaf meestemmen met de Kremlinpartij. In het 450-koppige Russische lagerhuis voert welgeteld één lid consequent oppositie.

Die welhaast onaantastbare positie van de Kremlinpartij heeft verschillende oorzaken. Eén daarvan is de onverminderd brede steun die Poetin nog altijd in Rusland heeft en die afstraalt op de partij, die er graag op hamert dat ze 'de partij van de president' is.

Propaganda

Die steun is mede te danken aan de niet aflatende propaganda op televisie, die de kijkers een werkelijkheid voorschotelt die soms ver af staat van de realiteit. Over de Russische economie en geschiedenis, over Oekraïne, over het buitenland in het algemeen en over Ruslands 'binnenlandse vijanden' - lees: de oppositie. Poetins populariteit bereikte een hoogtepunt na de Russische annexatie van de Krim in 2014 en is sindsdien nauwelijks afgekalfd. Zeker over het buitenlands beleid zijn de meeste Russen dik tevreden en dat is te zien aan de steun voor de Kremlinpartij.

Dat die steun toch enigszins afkalft komt door groeiende onvrede over de verslechterende economische situatie, die steeds meer Russen in de portemonnee beginnen te voelen. Maar omdat Verenigd Rusland de 'partij van de macht' is, de partij van de president en die van veel gouverneurs, regionale en lokale leiders, zien veel kiezers geen alternatief. Verenigd Rusland neemt immers reëel deel aan het landsbestuur, in tegenstelling tot oppositiepartijen die Poetin bekritiseren. Daarom blijven veel Russen erop stemmen, in de hoop dat de partij en de regering zelf hun beleid zullen corrigeren. Ze zien verkiezingen niet als instrument om zo nodig een regering een dikke onvoldoende te geven en naar huis te sturen. Een kwart eeuw na het verscheiden van de Sovjet-Unie beginnen verkiezingen in Rusland zo weer te lijken op het stembusritueel waaraan de Sovjetburgers eens in de paar jaar moesten deelnemen.

Het verschil met de Sovjet-Unie is dat dat nu niet móet. Een aantal kiezers zal in plaats van op Verenigd Rusland op andere partijen stemmen om de zittende macht een signaal te geven dat ze boos zijn over prijsstijgingen, loonvermindering en werkloosheid. De Communistische Partij bijvoorbeeld kan daar van profiteren. Voor het Kremlin maakt dat uiteindelijk niet veel uit omdat de communisten toch nooit zullen dwarsliggen in de doema.

De 'echte' oppositie, het anti-Poetinkamp, zou dat zeker wel doen, maar die zit nu eenmaal niet in het parlement en heeft ook weinig kans er toe door te dringen. Daarmee blijft ze veroordeeld tot een rol in de marge van het politieke bedrijf, en ontbeert ze een belangrijk platform om de eigen denkbeelden uit te dragen. Veel Russen kennen oppositiepartijen als die van oud-premier Kasjanov niet of nauwelijks, en onbekend maakt onbemind.

Tot nu toe werden Poetincritici maar mondjesmaat toegelaten tot verkiezingen. Oppositieleiders worden stelselmatig geweerd van televisie, niet uitgenodigd voor praatprogramma's of geïnterviewd in nieuwsuitzendingen. Hooguit worden ze door het slijk gehaald of afgebeeld als een vijfde kolonne, gesponsord door Washington. En op de Russische tv zijn de grote aantallen demonstranten die de afgelopen jaren af en toe de straat opgingen in Moskou steevast gebagatelliseerd. Het verklaart de geringe animo om op deze partijen te stemmen. Het potentieel van het anti-Poetinkamp is verder verzwakt door de euforie over de inname van de Krim.

Verrassingen zijn vrijwel uitgesloten. De kans dat Kasjanovs Parnas of de links-liberale partij Jabloko de kiesdrempel van 5 procent haalt is zo goed als nihil, tenzij er een klein wondertje gebeurt en de peilingen er faliekant naast hebben gezeten. Zelfs 3 procent - ook een gewilde score, omdat die partijen automatisch het recht geeft tot deelname aan de volgende verkiezingen en op overheidsfinanciering - is mischien niet eens haalbaar.

Anti-Poetinkamp

Het anti-Poetinkamp hoopt wél via verkiezingen in afzonderlijke kiesdistricten enkele kandidaten de doema binnen te loodsen en zo een politieke 'voet tussen de deur' te krijgen. De helft van de nieuwe doema wordt namelijk gevormd door parlementariërs die zijn gekozen via de landelijke partijverkiezingen. De overige zetels gaan naar individuele kandidaten die campagne hebben gevoerd in de districten. De vorige doema is uitsluitend op basis van partijlijsten gekozen.

Naar verwachting gaan de meeste van de zetels uit de districten naar Verenigd Rusland, die daarmee een verwacht verlies van de landelijke lijst gemakkelijk kan compenseren. De kandidaten van die partij zijn vaak bekende figuren die goede contacten hebben met de zittende macht. Dat is belangrijker dan iemands politieke denkbeelden, want de mensen in de kiesdistricten kiezen eerst en vooral een concreet persoon die zo nodig op hoog niveau hun belangen kan behartigen. Een prominent lid van Verenigd Rusland zal dat beter kunnen doen dan een jeugdige activist van een oppositiegroep. Maar de kans bestaat dat een enkele charismatische oppositiekandidaat zo toch een zetel weet te winnen.

Hoewel alles in kannen en kruiken lijkt voor het Kremlin, zijn er toch tekenen dat de zittende macht zich allesbehalve gemakkelijk voelt bij de felle uitspraken van oppositieleiders als Kasjanov, die nu voor het eerst sinds vele jaren rechtstreeks via de tv de pijlen richten op Poetin. Het zal geen toeval zijn dat een rivaliserende en ook kansloze partij een week voor de verkiezingen naar de rechter is gestapt om de deelname van Parnas aan te vechten, volgens Parnas om zo een wit voetje bij het Kremlin te halen. De kandidaten van Parnas, luidt de aantijging, zouden bij tv-debatten hebben opgeroepen tot extremisme. Het zijn drogredenen, iedereen die de moeite neemt de fragmenten na te luisteren stelt dat zelf vast.

De oppositie heeft de kans gegrepen enkele weken luidkeels haar kritiek te spuien op de president en de situatie in het land, ook al was dat dan in doorgaans slecht bekeken debatten, waarin de kopstukken van de Kremlinpartij als gebruikelijk ontbraken. Geen debat dus tussen bijvoorbeeld Kasjanov en Medvedev, hoe vurig de eerste dat ook had gewenst. Ook Poetin heeft tijdens zijn zestienjarige periode aan de macht als president en premier nog nooit deelgenomen aan een politiek debat.

Dit worden de eerlijkste verkiezingen in de geschiedenis van Rusland, beloofde de Moskouse burgemeester Sergej Sobjanin op een bijeenkomst van Verenigd Rusland. Sobjanin suggereerde hiermee onbedoeld dat eerdere verkiezingen minder eerlijk waren. Maar het waren niet louter woorden. Het Kremlin is er veel aan gelegen de verkiezingen ditmaal zo 'eerlijk' en kalm mogelijk te laten verlopen. Het imago van de centrale kiescommissie is daadwerkelijk verbeterd met de aanstelling van de in mensenrechtenkringen goed bekend staande Ella Pamfilova tot voorzitter.

Sinds haar benoeming heeft de kiescommissie meermalen ingegrepen bij gemelde misstanden en reprimandes gegeven aan regionale kiescommissies die hun boekje te buiten gingen, iets dat eerder niet gebeurde. Pamfilova zorgde ervoor dat de oppositiepartij Parnas voor de lokale verkiezingen in Sint-Petersburg alsnog werd geregistreerd.

Maar is dit genoeg om deze verkiezingen 'de eerlijkste aller tijden' te noemen? De voortekenen zijn niet gunstig. Zo zijn er extra obstakels opgeworpen voor verkiezingswaarnemers. Journalisten kunnen niet meer onaangekondigd stembureaus bezoeken, maar moeten zich ruim van tevoren accrediteren en bewijzen dat ze bij een mediaorganisatie op de loonlijst staan. Eén van de bekendste waarnemersorganisaties, Golos, is net als voorheen herhaaldelijk onderwerp van 'onthullende' televisiereportages die moeten aantonen dat deze 'buitenlandse agent' wordt gefinancierd door de Amerikaanse regering en dat de medewerkers enkel uit zijn op persoonlijk gewin.

In veel opzichten is de aanloop naar de verkiezingen 'business as usual'. Dat oppositiepartijen zijn toegelaten tot de stembusstrijd is mooi. Maar een verkiezingscampagne begint zoals bekend op de dag dat de voorgaande verkiezingen zijn afgelopen, en niet pas in de laatste paar weken voor de stembusgang. Als tal van politieke tegenstanders van de zittende macht in Rusland jarenlang zijn verstoken van toegang tot de federale televisiezenders, dan is bij voorbaat sprake van een ongelijke strijd.

Dat het Kremlin graag wil dat deze verkiezingen het predicaat 'eerlijk' krijgen ligt voor de hand. Dat moet helpen een herhaling van de roerige gebeurtenissen van 2011 en 2012 te voorkomen, toen na de doemaverkiezingen volkomen onverwacht meer dan honderdduizend mensen uit woede over verkiezingsfraude in Moskou de straat op gingen. De autoriteiten schrokken en vreesden een revolutionair scenario, naar het voorbeeld van eerdere omwentelingen in Georgië en Oekraïne.

Daags voor de inauguratie van Poetin in mei 2012 raakten demonstranten slaags met politietroepen. Tientallen mensen werden gearresteerd en wegens deelname aan 'massale onlusten' berecht. Sommigen verdwenen voor jaren in strafkampen. Sindsdien zijn de duimschroeven nog verder aangehaald. De doema heeft wetten aangenomen die demonstreren moeilijker en riskanter maken. De bevoegdheden van de veiligheidsdienst FSB om burgers in de gaten te houden, ook op het internet, zijn uitgebreid.

Onwelgevallige ngo's die financiering uit het buitenland ontvangen worden gebrandmerkt als 'buitenlandse agenten', zoals verschillende mensenrechtenorganisaties en ook het Levada-centrum, Ruslands meest gezaghebbende opiniepeiler. Dat gebeurde kort voor de verkiezingen, juist na publicatie van een opiniepeiling die liet zien dat de steun voor de partij Verenigd Rusland aan het afbrokkelen was.

Van links naar rechts: de campagneposters van doema-kandidaat Dmitri Morozov, poster van de linksliberale partij Yabloko, poster voor de partij Verenigd Rusland en een algemene poster in de metro die de verkiezingen aankondigt.

undefined

Worden dit eerlijke verkiezingen? De voortekenen zijn ongunstig

Ella Pamfilova

Voorzitter centrale kiescommissie

Grigori Yavlinski

Jabloko

Michail Kasjanov

Partij voor Volksvrijheid (Parnas)

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden