Review

En de laatste Armeen, hij hield zijn mond

Tv-kritieken schrijven heeft iets willekeurigs. Zo had ik na deel twee van in 'In Turkije' makkelijk kunnen concluderen: te traag, te weinig regie, te veel alle kanten op. Maar nu Bram Vermeulen halverwege zijn zevendelige reisreportage is, kantelt het beeld. Irrelevante details blijven achterwege en in gesprekken komt Vermeulen sneller tot de kern.

Slow journalism heet het genre dat Vermeulen voor de VPRO (in samenwerking met NRC Handelsblad) beoefent. Hij schaart zich daarmee in de narratieve traditie die de 'vrijzinnige' de afgelopen jaren met Adriaan van Dis, Geert Mak en Jelle Brandt Corstius heeft opgebouwd: de verslaggever als verhalenverteller. Geen verhalen uit kantoren of vergaderkamers, maar uit het volk zelf. Rustig een land bereizen, uitgebreid praten met ogenschijnlijk toevallige passanten, de kijker meetrekken in bazaar of volksfeest en, in het geval van Vermeulen, alle tijd nemen om een scootertje te kopen. Toen met dat scootertje dacht ik: nu wordt het wel erg slow.

Zoals er ook weinig schot kwam in de vraag wie het seculiere Turkije bedreigt. Je zou denken: de fundamentalistische moslims. Maar zij kwamen tot nu toe niet in beeld. Wel vertelde een modern uitziend en gestudeerd meisje dat Kemal Atatürk een dictator was. Wilde ze daarmee zeggen dat zijn westerse oriëntatie verwerpelijk was of juist dat hij niet ver genoeg ging in het bevechten van vrijheid? Het werd niet duidelijk, een kader ontbrak. Atatürks seculiere staat lijkt nog wel steeds heilig voor de meeste Turken, maar de grenzen verschuiven. De premiersvrouw draagt in het openbaar een hoofddoek en Koerden hebben, zo bleek, het portret van de 'Vader aller Turken' alleen maar aan de muur omdat het moet. Al duurde het wel erg lang voordat Vermeulen dat punt maakte.

Maar vanaf deel drie lijkt Vermeulen op stoom. In een onthullende reportage zagen we hoe Turkije zich fysiek geheel van Europa heeft afgewend. Na keer op keer door de EU te zijn geweigerd, richt Ankara nu de blik op het oosten. In het Irakese Erbil stampen Turkse ondernemers hele woonwijken uit de grond ('Irakese mannen liggen tot half negen in bed, en willen om vier uur naar huis', verklaarde een zakenman) en op school leren de kinderen Turks. De tijden van het oude Ottomaanse rijk lijken te herleven. Arabische landen kijken met dezelfde jaloezie naar Turkije als Turkije naar de EU: een moderne, seculiere samenleving.

Met dit verschil dat de vrijheid in Turkije kleiner is. Zo is de genocide op Armeense christenen in 1915 nog steeds een taboe-onderwerp. Vermeulen dwaalde door Tatvan, ooit een grotendeels Armeense stad. Nu woont er geen één meer. Ja, eentje, een man van 120 of 105 jaar oud. Hij zou de volkerenmoord nog hebben meegemaakt. Na een lange zoektocht vond de verslaggever 'de laatste Armeen' boven op de berg. En de grijsaard, hij zweeg. Waarmee Vermeulen het taboe woordenloos onderstreepte.

Vermeulen schetst een beeld van een land dat worstelend met verleden (Atatürk en Armenië) en heden (EU), en balancerend tussen vrijheid en onvrijheid, knipoogt naar Brussel, maar vrijt met Damascus. En die romance zou voor Europa wel eens heel ongelukkig kunnen uitpakken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden