En de kleine Spinoza dan?

Amerikaanse scholieren groeien op met spannende boekjes over kinderen die later helden werden. Zoals wetenschapster Marie Curie of astronaut John Glenn. Julie Phillips smulde er als meisje van. Waarom bestaan zulke boeken in Nederland nauwelijks?

In mijn Amerikaanse jeugd speelde de encyclopedie een belangrijke rol. Ik was een jaar of zes toen hij bezorgd werd, in twee grote dozen.

Kenmerkend voor de 'World Book Encyclopedia' was dat elk deel in principe één letter omvatte. Mijn broer en ik kwamen er niet uit: kon je beter een dik deel als de A of de S nemen, omdat daar meer in stond, of een dun deel als J-K of W-X-Y-Z, dat mogelijk obscuurder of exotischer informatie bevatte? Kon 'aardvark' wedijveren met de Zwitserse hervormer Huldrych Zwingli?

Daarnaast hadden mijn ouders de vijftiendelige kinderencyclopedie besteld, vol wetenswaardigheden die in de jaren zestig en zeventig nuttig werden geacht voor de jeugd: hoe machines werken; dierenweetjes; gewoonten en gebruiken uit de hele wereld. Al deze feiten vonden hun weg naar mijn brein, al raakte er weleens wat door elkaar. Zo heb ik jarenlang gemeend dat de Hugenoten en de Hottentotten hetzelfde waren.

Toen ik de encyclopedie laatst op zolder terugvond, besefte ik dat één deel me het meest is bijgebleven: dat met scènes uit het leven van beroemde mensen.

De gebroeders Wright met hun vliegtuig op het strand bij Kitty Hawk. Lindbergh die de Atlantische Oceaan over vliegt. Een meisje uit een blokhut dat een beroemde revolverheld verslaat bij een schietwedstrijd: Annie Oakley, die een ster zou worden in Buffalo Bills Wild West Show. Een jonge zwarte man met valse papieren, die in een trein in het Amerikaanse Zuiden wordt aangehouden: Frederick Douglass, de latere abolitionist, die probeert te ontsnappen aan de slavernij.

Er lag een zekere nadruk op helden van de techniek en de geneeskunde. In Glasgow wordt een jongen overreden door een wagen. Een jonge dokter, Joseph Lister, weet zijn been te redden met een nieuwe uitvinding: hij desinfecteert de wond. In Frankrijk wordt een jongetje gebeten door een dolle hond, maar hij overleeft, omdat onderzoeker Louis Pasteur hem injecteert met een vaccin. Het drie jaar oude zoontje van een zadelmaker krijgt bij het spelen een priem in zijn oog en wordt blind. Later zal deze Louis Braille het naar hem genoemde alfabet ontwikkelen.

De schoolbibliotheek had een hele plank biografieën, 'Childhood of Famous Americans' heette de serie geloof ik; hij wordt nog steeds uitgegeven. Het was een curieuze mix van politici, uitvinders, sporthelden en andere beroemdheden: Benjamin Franklin, Franklin Roosevelt, suffragette Susan B. Anthony, Superman-acteur Christopher Reeve, zwarte honkballer Jackie Robinson, burgerrechtenactiviste Rosa Parks, boeienkoning Harry Houdini, astronaut John Glenn. Ieder boek liet zien dat de kiem van hun latere prestaties al in hun jeugd gezaaid werd.

De helden waren niet altijd de gebruikelijke kopstukken uit de vaderlandse geschiedenis. De keus van de onderwerpen veranderde mee met de tijd. In de jaren zeventig kreeg ik een vroeg product van het feminisme cadeau, een kinderboek met korte biografieën van beroemde vrouwen. Daarbij zaten Florence Nightingale en Marie Curie, maar ook Amerikaanse voorbeelden als luchtvaartpionier Amelia Earhart; de voormalige slavin Harriet Tubman, die voor en tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog slaven hielp ontsnappen naar Canada; Sacagawea, de Indiaanse tolk die de ontdekkingsreizigers Lewis en Clark in 1805 door het westen van de VS naar de Stille Oceaan leidde met haar baby op haar rug; en Carrie Nation, een drankbestrijdster die saloons met een bijl kort en klein sloeg.

De artikelen in de encyclopedie waren des te fascinerender, omdat ze waar gebeurd waren. Ik droomde er niet van om zulke dingen zelf te doen (don't try this at home), maar ik las graag spannende verhalen met vrouwen in de hoofdrol.

Een dieet van biografische kennis werd overduidelijk gezond geacht voor de Amerikaanse jeugd. En de biografie, die heterogene mengeling van journalistiek en geschiedenis, lofrede, psychologie en roddel, lijkt inderdaad passende leesstof voor de kinderen van een natie in wording. In 'Biography: A Brief History', schrijft Nigel Hamilton dat biografieën over grote en beroemde landgenoten ons helpen bij het vormen van een nationale identiteit. ¿Mensen in sociale groepen ontlenen het gevoel van erbij te horen, en dus cohesie en zelfvertrouwen, aan onderlinge banden, verwantschap en overleveringen. Weten wie je bent is voor mensen een fundamenteel aspect van het bestaan. Die kennis hangt in belangrijke mate af van je kennis van wie anderen zijn, en van wie ze waren.¿

Tegelijk versterkt de biografie de individualiteit, aldus Hamilton, doordat het ons inzicht geeft 'in de menselijke aard, levenservaring en emotie, en kan fungeren als richtlijn voor ons eigen complexe zelfbegrip'. Biografieën zijn ook een gids om onze weg te vinden in dit complexe eilandenrijk van mensen, relaties en onszelf.

Als jongvolwassene gebruikte ik biografieën om de wereld om me heen te begrijpen. De Kafka van biograaf Ernst Pawels was hoogstens een beetje neurotischer dan de mannen die ik kende; Frida Kahlo was een van de eerste vrouwelijke kunstenaars die ik leerde kennen. Via biografieën begreep ik meer van het feminisme en las ik over homoseksualiteit, net toen dat 'bespreekbaar' begon te worden. Als beginnende schrijver en alleenstaande New Yorker leidde ik een onbestemd, ongericht leven. Daar had mijn encyclopedische kennis me niet op voorbereid, en het vergde enorm veel van mijn veerkracht en creativiteit. Mijn nieuwe helden waren kunstenaars en schrijvers die een manier hadden gevonden om depressie, tegenslag en hun eigen karakterzwakte te overwinnen om een creatief leven te kunnen leiden.

Nederland heeft een veel minder rijke biografische traditie, daar is iedereen het wel over eens. Voor het gemis daaraan worden tal van redenen aangevoerd, waar allemaal wel iets waars in zit. Schroom, bescheidenheid, de angst boven het maaiveld uit te steken, de versplinterende werking van de verzuiling, een diep wantrouwen tegen patriottisme en nationale geschiedenis, en een calvinistische afkeer van persoonsverheerlijking en autoriteit spelen vermoedelijk allemaal een rol - ook standbeelden van publieke figuren zijn hier een zeldzaamheid. Ook is gesuggereerd, bijvoorbeeld door Igor Cornelissen in zijn 'Speurtocht naar de (auto)biografie', dat biografen het hier moeilijk hebben omdat niemand in Nederland ooit iets meemaakt. ¿Het Hollandse binnenhuisje vormt niet het meest geschikte klimaat voor een leven doorregen met onverwacht gedrag.¿

Maar bedenk eens wat je allemaal zou kunnen doen met een reeks 'Kindertijd van beroemde Nederlanders'. De jonge Erasmus, zoon van een priester, die zich afvraagt hoe hij ooit de schande van zijn onwettige geboorte goed kan maken. Spinoza die naar de synagoge gaat en verliefd wordt op de dochter van zijn onderwijzer. Eise Eisinga, die bij kaarslicht in zijn sterrenkundeboek zit te turen. Aletta Jacobs, die minister Thorbecke toestemming vraagt om te mogen studeren aan de universiteit. Ruud Gullit die voetbalt in de dwarsstraten van de Jordaan. Van Gogh, Charley Toorop, ontdekkingsreizigster Alexandrine Tinne, Atje Keulen-Deelstra.

Weliswaar heeft Arend van Dam een aardige poging gedaan in het populaire 'Lang geleden', maar dat boek is vooral bedoeld voor jongere kinderen, en hij maakt het je moeilijk met de helden mee te leven: ¿Op een dag werd er in Sappemeer een meisje geboren dat Aletta Jacobs heette. Toen Aletta zes jaar was, zei ze tegen haar vader: 'Ik word later dokter.'¿ Dat kan spannender.

Een reeks biografieën voor kinderen: sommigen zullen het nationalistisch vinden, anderen zullen het afdoen als veredelde roddel, maar ook kinderen, zelfs Nederlandse kinderen, hebben helden nodig. Al was het maar omdat ze goed zijn voor een meeslepend verhaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden