Review

En de klas stond op en juichte

Van Jean-Jacques Rousseau -vorige week in deze reeks- naar Jan Ligthart is een sprong van ruim een eeuw. Met alle verschil tussen beiden zijn er ook overeenkomsten, van karakter, van idealen. Wat Ligthart van Rousseau vond weet ik niet, maar nu, weer een eeuw later, zie ik gelijkenissen. Beiden schreven jeugdherinneringen, beiden vormden hun opvoedingsidealen deels uit woede over wat zij zelf als leerling hadden ondervonden en uit verontwaardiging over het lijden van arme mensen.

Beiden stelden gevoel boven ratio, liefde en intuïtie boven logica. Beiden zochten hun ideaal in de natuur en het eenvoudige leven van de werkende mens. Kinderen moesten leren door te doen, niet door uit het hoofd leren van teksten en traktaten. Beiden waren gelovig, van huis uit protestants. Beiden waren lichamelijk zwak en dikwijls ziek.

Hier houdt de gelijkenis op, want Ligthart was psychisch sterk en niet paranoïde zoals Rousseau. Ook was Ligthart een verantwoordelijker mens en leidde een veel gelukkiger leven, waarin vrouw en kinderen een grote rol vervulden. En Ligthart geloofde zeker niet in de natuurlijke goedheid van de mens.

Aap, noot, mies, wim, zus, jet... generaties kinderen hebben met dat beroemde leesplankje lezen geleerd. Zo bekend en geliefd zijn die woordjes geworden dat de Vrije Universiteit er vandaag de dag, bijna een eeuw na het ontstaan -omstreeks 1909- in reclameaffiches gebruik van kan maken.

Zij werden -na een eerste, niet goed verkopend leesplankje van de schoolmeester Hoogeveen- gekozen door de vrienden Ligthart en Scheepstra, de eerste werkende in de Haagse Schilderswijk, de tweede in Groningen. De plaatjes werden oorspronkelijk getekend in de gezinnen van beiden en later door Cornelis Jetses verbeterd. Bij het plankje werden leesboekjes geschreven en die sloten weer aan bij eerdere leesboekjes van de hand van Ligthart en Scheepstra: 'Pim en Mien' en 'Nog bij Moeder'.

Jan Ligthart werd in 1859 geboren als kind van verarmde ouders uit ontwikkelde families. Zijn vader verloor als kind al beide ouders, zijn moeder kwam uit een domineesgezin in Klundert. Na een oudste zuster en twee oudere broers -er waren er ook gestorven- zag Jan het levenslicht in de Amsterdamse Jordaan, op de hoek van de Tuinstraat en de Prinsengracht.

In zijn 'Jeugdherinneringen' heeft Ligthart een indringend beeld geschetst van zijn kinderjaren. De grachten waren open riolen en stonken ontzettend. Behalve aan de hoofdgrachten, zoals de Bloemgracht en de Rozengracht, waren de huizen klein en vervallen. Overal heerste armoede, nette en totale. In de winter snijdende koude, een jaarlijks terugkerende 'hongerwinter'.

Jans vader leed aan epileptische toevallen; vele malen was hij daar als kind getuige van. De kruidenierswinkel waarin Jan opgroeide verliep door de onzakelijke goeiigheid van zijn vader. Maar toen Jan op het laatst van de lagere school moest, omdat zijn ouders het schoolgeld niet meer konden betalen, bracht zijn van hen geërfd talent uitkomst. De bovenmeester wilde hem wel als kwekeling hebben. En dus mocht Jan blijven en leerde hij vanaf zijn twaalfde jaar aan jongere kinderen lezen en schrijven, rekenen, geschiedenis en aardrijkskunde.

Ligthart schreef zijn jeugdherinneringen pas veertig jaar later en verbond daarin de gebeurtenissen uit zijn kindertijd met beschouwingen over opvoeding en onderwijs. Hij liet zien wat voor hem van grote vormende waarde was, zoals die keer dat een jongen van achter uit de klas naar voren stormde, wit van drift, omdat een hardvochtige meester zijn jongere broertje voor het bord aanhoudend om zijn oren sloeg bij het maken van leesfouten. Brullend vloog de jongen de meester aan. En de klas stond op en juichte. De afloop, ongetwijfeld heel slecht voor Jans 'held', was Ligthart vergeten.

Jans moeder was een schat, een sterke vrouw die in de grootste ellende overeind bleef. Zij hield van hem en hij van haar. Volgens Rousseau, wiens moeder in het kraambed stierf, waren vrouwen geen goede opvoeders. Maar Ligthart meende dat zij juist beter waren dan mannen. Toen koningin Wilhelmina naar de inmiddels beroemde Ligthart kwam om hem te vragen de scholing van de jonge Juliana op zich te nemen kon hij -door verplichtingen en een zwakke gezondheid- dat verzoek niet inwilligen, maar koos uit zijn stagiaires de meest geschikte jonge vrouw.

Hoe is Ligthart zo beroemd geworden? Als hoofd van een openbare lagere school voor kinderen van 'onvermogenden' in een Haagse volksbuurt. Dertig jaar lang heeft hij daar zijn team geleid, met het hem eigen charisma. Voor het eerst gingen daar achterstandskinderen met plezier naar school. Hij bracht er het volle leven naar binnen, voor een deel door te laten vertellen en uit te leggen bij prachtige schoolplaten. Hij leerde de kinderen door te doen. Hij had begrip voor de straatjongens, ja, zag zichzelf nog steeds het liefst als de straatjongen uit de Jordaan die hij ooit was, en die hij in deze autobiografie zo mooi heeft beschreven.

De niet-godsdienstig geschoolde lezer van vandaag heeft misschien wat moeite met de christelijke en bijbelse passages in dit boek. Ligthart koos voor openbaar onderwijs maar bleef het geloof van zijn ouders en opvoeding trouw.

De 'Jeugdherinneringen' zijn helaas alleen nog maar antiquarisch of uit de bibliotheek te krijgen. Maar kort geleden heeft Eisma een prachtig geïllustreerd boek over leven en werken van Ligthart samengesteld, verschenen bij uitgeverij 'De Nieuwe Haagsche'. De herinnering aan deze bijzondere man wordt ook levend gehouden door een onderwijskundig medewerker van de Hogeschool Rotterdam, Hans van den Broek, in een kleine aan Ligthart gewijde expositieruimte in Schipluiden. Centraal staat daar de onderwijsmethode die Ligthart samen met Scheepstra ontwikkelde en die zij zo treffend 'Het volle leven' noemden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden