En de grote, oude rijken stortten ineen

omwentelingen | De revolutie in Rusland, honderd jaar geleden, was de eerste. Daarna gebeurde het onvoorstelbare: in rap tempo donderden nog drie grote rijken als kaartenhuizen in elkaar.

Een beeldenstorm gumde in maart 1917 in hoog tempo talrijke herinneringen aan drie eeuwen Romanovs uit. Inwoners van Sint-Petersburg amuseerden zich met het 'ont-tsaren' van hun stad. Insignes, wapens, foto's en schilderijen van de keizerlijke familie werden van de muren en gevels gerukt. Adelaars werden naar beneden gehaald. Mensen smeedden plannen voor het omsmelten van Peter de Grote.


Midden in de opwindende draaikolk van gebeurtenissen van de Februari-revolutie was er niet veel ruimte voor verbazing over het tempo waarin een tot voor kort ondenkbaar scenario zich voltrok. Een onaantastbaar geacht regime implodeerde in een oogwenk.


Waar soldaten tot nu toe elk oproer hadden neergeslagen, kozen belangrijke delen van het leger nu de kant van het opstandige volk. Late concessies konden tsaar Nicolaas II niet meer redden. Op 2 maart deed hij afstand van de troon ten gunste van zijn broer Michail. Die bedankte vriendelijk voor de eer. De dynastie had nu definitief afgedaan. De voormalige tsaar was opeens 'burger Romanov', tsarina Alexandra heette vanaf nu simpelweg 'Alix von Hessen'. Zij en hun vijf kinderen hadden huisarrest.


Binnen nu en drie jaar tijd zouden nog drie andere kolossale keizerrijken, als centrale mogendheden de verliezers van de Eerste Wereldoorlog, op de mestvaalt van de geschiedenis belanden: het keizerrijk Oostenrijk, het Duitse rijk en het Ottomaanse rijk. Daarmee was het tijdperk van de Romanovs, de Habsburgers, de Hohenzollern en de Ottomanen voorbij.


Schrijver Stefan Zweig bracht de jaren 1914-1918 door op het slagveld en in de journalistiek en was bij terugkeer in Oostenrijk in maart 1919 bij toeval getuige van een historisch moment. Op het station van Feldkirch aan de grens met Zwitserland stond de trein met de vertrekkende ex-keizer Karel I. De tragiek ontging niemand, schreef Zweig later. "De douaniers, de agenten, de soldaten leken verlegen en keken beschaamd de andere kant op, omdat ze niet wisten of ze het oude eresaluut nog mochten brengen, de vrouwen durfden niet echt op te kijken, niemand zei iets en zo hoorde je plotseling het zachte snikken van de oude vrouw in rouwkleding, die van wie weet hoe ver gekomen was om nog één keer 'haar' keizer te zien." Spoorbeambten keken de wegrijdende trein "vol respect" na om daarna hun kantoren in te gaan "met die speciale verlegenheid die je ook bij begrafenissen kunt waarnemen".


Karel had in Feldkirch zijn verklaring waarmee hij op 11 november 1918 troonsafstand had gedaan nog eens herroepen in een manifest. Maar veel zin had dat niet. Aan een bijna duizend jaar oude monarchie was een einde gekomen, zoals ook de multi-etnische dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije geschiedenis was. Over de grens droeg de ex-keizer ook niet langer het uniform van veldmaarschalk, maar burgerkleding.


De Duitse keizer Wilhelm II abdiceerde een dag voor Karel, op 9 november 1918. De revolutionaire opstandigheid van muitende marine in Noord-Duitse havens verspreidde zich binnen een paar dagen als een olievlek over het land. Wilhelm deed na lang twijfelen troonsafstand en reed 's nachts van het Duitse militaire hoofdkwartier in het Belgische Spa naar de grens bij Eijsden om asiel aan te vragen in Nederland.


Verbazing


In de kersverse Duitse republiek verbaasde een enkeling zich wel openlijk. "Als een plotselinge, krachtige windstorm heeft de grootste van alle revoluties het keizerlijk regime en alles wat erbij hoorde, van hoog tot laag, omvergeworpen", schreef de hoofdredacteur van het Berliner Tageblatt op 10 november. "Gisterochtend was, althans in Berlijn, alles nog aanwezig. Gistermiddag was het allemaal verdwenen."


In wat overbleef van het Ottomaanse Rijk leek nog plaats voor sultan Mehmet VI, die nog maar net zijn overgebleven broer was opgevolgd. De meegaandheid waarmee hij instemde met door de geallieerden gedicteerde vredesverdragen brak hem uiteindelijk op. Op 1 november 1922 schafte Turkije het sultanaat af. Voor Mehmet en zijn familie was geen plek meer in de nieuwe republiek onder leiding van Kemal Atatürk.


Misschien waren de vier rijken in 1914 al behoorlijk vermolmd. Meebewegen met het democratisch tij was over het algemeen niet het sterkste punt van de autocratische keizers, tsaar en sultan. Tal van koningen hadden zich in de voorgaande decennia inschikkelijker getoond en waren - zij het soms met morren - akkoord gegaan met een constitutionele monarchie waarin ze een meer ceremoniële rol kregen.


Dat in de keizerrijken veel van de oude orde in stand bleef, zorgde ervoor dat onvrede en frustratie zich ophoopten. De oorlog die door velen met groot optimisme tegemoet werd gezien (visioenen van glorierijke overwinningen, voor Kerstmis weer thuis) ontaardde daarna in een uitputtingsslag. Jongemannen sneuvelden met miljoenen tegelijk. Nog meer levens werden in de bloei van hun leven geknakt: gewonden en verminkten bepaalden steeds meer het straatbeeld. Het thuisfront leed bovendien onder armoede en honger.


In sommige gevallen was er ook sprake van imperial overstretch: de omvang van rijken ging de bestuurlijke machten te boven. Het krachtiger wordende nationalisme inspireerde steeds meer volken tot het opeisen van autonomie. Ook andere landen keken begerig naar langzaam ineenstortende rijken. Als roofdieren loerden ze op zwakke dieren, makkelijke prooien, die hun honger naar extra grondgebied en macht konden stillen.


Met de ineenstorting van de keizerrijken ging een hele maatschappelijke ordening op de schop. Leiderschap, rijkdom en privileges waren lang grotendeels voorbehouden aan een selecte groep, de adel. Alleen al in Rusland ging het eind negentiende eeuw om 1,9 miljoen mensen (anderhalf procent van de bevolking). Een veelvoud daarvan had op de een of andere manier zijn lot aan deze hooggeboren dames en heren verbonden. Dat alles hield nu plotsklaps op. Erger nog: het bestempelde je tot een soort crimineel, te verdelgen onkruid. In het voormalige tsarenrijk heette je na de machtsovername van de communisten tijdens de Oktoberrevolutie voortaan 'klassevijand'.


Enigszins met Rusland vergelijkbare scenario's voltrokken zich ook elders. Na de omwenteling leek de democratie aan de winnende hand. Maar in de chaos van het moment en drijvend op de sentimenten over vergane glorie en beweerd, door buitenstaanders aangedaan onrecht, zagen nieuwe autocraten hun kans om de macht te grijpen. Keizers zonder keizerlijke kroon.


Dronken beulen


De Russische tsarenfamilie werd verbannen naar Jekaterinenburg, veilig en ver weg in de Oeral. Maar in de zomer van 1918 besloten de communistische leiders dat het beter was om deze relicten van de oude orde helemaal te laten verdwijnen. Op 17 juli werd het gezin geëxecuteerd in een kelder. Met veelal dronken beulen werd het een bloedige executie. De tsaar en de tsarina moesten er het eerst aan geloven. De kogels voor tsarevitsj Alexei ketsten af op zijn diamanten hemd, waarna hij door het hoofd werd geschoten. Zijn vier zussen zaten al onder het bloed, hersenen en andere rondspattende resten, toen ook zij aan de beurt kwamen. Anastasia werd als laatste gedood. De lichamen werden nadat ze waren ontdaan van kleding en kostbaarheden in een oude mijnschacht gedumpt.


De voormalige Oostenrijkse keizer Karel I begreep dat zijn voormalige rijk geschiedenis was, maar probeerde nog wel een paar keer de Hongaarse troon te bemachtigen. Uiteindelijk voerden de Britten hem via de Donau, de Zwarte Zee, de Middellandse Zee en een tussenstop in Gibraltar af naar het Portugese eiland Madeira in de Atlantische Oceaan. Daar raakten de middelen van de keizerlijke familie snel uitgeput. Een bankier stelde een herenhuis in de bergen ter beschikking. Het klimaat was er echter niet erg voordelig. Mogelijk droeg dat bij aan de verkoudheid die Karel opliep en die zich uiteindelijk ontwikkelde tot een fatale longontsteking, in het ziekenhuis van Funchal.


Zijn bijna vijf jaar jongere vrouw, keizerin Zita, ging nog heel lang mee. Ze overleed pas in 1989, het jaar waarin een andere, vreedzame revolutie Europa ingrijpend veranderde.


De voormalige sultan van het Ottomaanse rijk, Mehmet VI, streek na omzwervingen langs Malta en Mekka neer aan de Italiaanse Riviera. Daar overleed hij in 1926 op 56-jarige leeftijd, verarmd en vergeten. Zelfs zijn stoffelijk overschot was niet meer welkom in het nieuwe Turkije. Het lichaam werd overgebracht naar Damascus om begraven te worden in de moskee van die stad.


Van de keizers zelf overleefde Wilhem II zijn rijk nog het langst. In Huis Doorn, zijn ballingsoord in Nederland, fulmineerde hij tegen de bolsjewieken die zijn neef Nicolaas hadden vermoord en hem uit Duitsland hadden verdreven. Bij tijd en wijle droomde hij nog hardop over een terugkeer naar zijn geboorteland. Ondertussen doodde hij een groot deel van zijn tijd met zijn hobby, houthakken.


Op Wilhelms houding ten opzichte van de nationaalsocialisten viel eigenlijk geen peil te trekken. Na meermalen zijn afkeer van Hitler te hebben geuit stuurde hij de Führer toch een felicitatietelegram bij gelegenheid van de Franse capitulatie in 1940. Zijn laatste wens om zijn uitvaart te vrijwaren van nazi-symboliek werd niet geëerbiedigd. De wil van de keizer was ook na zijn overlijden in 1941 geen wet meer. Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart kwam naar de begrafenisplechtigheid en bracht de Hitlergroet. En bij Wilhelms kist lagen volop kransen met hakenkruizen.


Dit is het laatste deel van een drieluik over revolutiejaar 1917. De andere afleveringen verschenen op 7 en 9 maart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden