’En als hij ’s zei: jíj bent God?’

Gnostiek is in. Vooral het Thomasevangelie doet het goed in kerkelijke kring. Ook in het leerhuis van de protestantse gemeenten in Best, Son en Nuenen staat het dit voorjaar op het menu.

Als ze aan je vragen ’waar kom je vandaan?’, zeg dan tegen ze: ’wij zijn uit het licht gekomen’, zegt Jezus in het Thomasevangelie tegen zijn leerlingen. „Geweldig”, vindt ds. Baerends. „Niet: jullie moeten het licht der wereld wórden, nee: jullie zíjn het licht.”

We treffen ds. G. Baerends, emeritus uit Son, in Nuenen, waar hij in kerkgebouw ’De Regenboog’ voor een twintigkoppig publiek het Thomasevangelie zal inleiden. De geïnteresseerde gemeenteleden hebben al vier avonden achter de rug: hun eigen predikant liet ze kennismaken met de gnostiek en met een dominee uit Best hebben ze zich verdiept in het evangelie van Maria Magdalena.

Het wordt een ouderwetse leeravond, met veel luisteren en nauwelijks ruimte voor vragen of interrupties. Maar dat lijkt de aanwezigen allerminst te deren: ze zijn hier vooral gekomen om kennis te vergaren – de meesten wisten weinig of niets over gnostiek – en hangen aan de lippen van ds. Baerends.

De toonzetting van de predikant verschilt hemelsbreed van die van de Groningse hoogleraar Nieuwe Testament A. F. J. Klijn ruim veertig jaar geleden, toen de gnostiek in protestantse kerkelijke kring nog vrijwel onontgonnen terrein was. Klijn beschreef in 1962 de gnostiek in zijn boekje ’Edessa, de stad van de apostel Thomas’ als ’een ander soort christendom, afkomstig uit de oude kerk van Syrië, dat ons vreemd en onbekend voorkomt’.

Hij noemde het een heel rudimentair, primitief christendom, ’waarin we veel missen, dat een westers christen niet missen kan’: „De betekenis van Christus is hier klein. We missen Paulus’ gedachten over de verzoening door het kruis van Christus, we missen het diepe zondebesef met als gevolg de totale breuk tussen God en mens, we missen de rusteloze ijver om het evangelie te verkondigen.”

Ds. Baerends lijkt al dat ’vreemde’ en ’primitieve’ eerder als een verademing te ervaren. Hij roemt juist de oosterse invloed in het Thomasevangelie, dat een belangrijke rol heeft gespeeld in de joods-christelijke gemeenten van Mesopotamië, met Edessa, het huidige Urfa (Turkije), als religieus centrum. Hij spreekt begeesterd over de ’mystieke oosterse spiritualiteit’ van dit evangelie, die zo anders is dan de spiritualiteit van het westerse christendom.

„In het Westen draait alles om de verzoening. Het hoogtepunt van de mis is nog altijd de eucharistie. Die focus op schuld en genade kent het Oosten niet. In een oosters-orthodoxe dienst wordt het hoogtepunt bereikt wanneer de iconostase opengaat. De iconen van de heiligen geven de gelovigen als het ware uitzicht op de hemel, openen de vensters op God en maken iets van de hemel zichtbaar op aarde.”

Baerends heeft vertalingen van het Thomasevangelie uitgedeeld, geplukt van het internet. Hij laat zien dat het bij dit evangelie niet, zoals in de bijbelse evangeliën, om een lopend verhaal gaat, maar om een verzameling van 114 uitspraken die worden toegeschreven aan Jezus. Enkele van de spreuken vertonen parallellen met de synoptische evangeliën, maar uit de openingszin blijkt al meteen dat het hier toch om een heel ander soort evangelie gaat: ’Dit zijn de geheime woorden die Jezus de Levende sprak en die Didymus Thomas opschreef’.

Waarom zou hier staan ’geheime woorden’?, vraagt de dominee, als een ouderwetse schoolmeester in het rond kijkend. „Omdat ze moeilijk zijn uit leggen”, oppert iemand. „Ja, dat kan. Maar er zijn meer betekenissen mogelijk, je moet ernaar zoeken in een gnostisch geschrift. Geheim kan bijvoorbeeld betekenen dat je er geestelijk een beetje aan toe moet zijn om die woorden te bevatten. En ook dat Thomas hier de ontvanger is van speciale openbaringen die onbekend blijven aan anderen.”

En dan dat ’Jezus de Levende’: „Wat zou Paulus zeggen?”, wil Baerends weten. Het antwoord komt meteen: „De opgestane”. „Juist, jullie kunnen wel meedoen aan een bijbelquiz”, grapt de dominee. „Opgestane duidt op een breuklijn: Jezus sterft en daarna staat hij weer op. In het Thomasevangelie is daarentegen sprake van continuïteit: Jezus is de levende, hij hoeft niet opgestaan te zijn.”

Het spirituele accent ligt in dit evangelie volgens Baerends op het worden als Jezus, de levende. „Wij creëren afstand: Jezus, God aan de ene kant, wij mensen aan de andere. In het Oosten zeggen ze: als Jezus God is, dan zijn wij het ook.”

„Maar wij hebben toch geleerd dat God de gans Andere is, de Verhevene?”, oppert een oudere dame voorzichtig. „Inderdaad, zegt Baerends, in het Westen is God volledig buiten de schepping geplaatst. Thomas zegt: wat in jullie is, is afkomstig van de transcendente God.”

De 13de spreuk van het Thomasevangelie is hiervan een fraaie illustratie, vindt de predikant. Thomas spreekt Jezus daarin aan als Meester, waarop Jezus zegt: ’ik ben je meester niet, want jij hebt gedronken en bent verzadigd uit dezelfde vloeiende bron als die ik heb verkend’. De ’schokkende’ exegese van deze uitspraak is volgens Baerends: „Thomas – dat tweeling betekent – en Jezus hebben gedronken uit dezelfde goddelijke bron, waardoor Thomas, als de spirituele tweelingbroer van Jezus, zijn gelijke is geworden.”

In het vervolg van spreuk 13 neemt Jezus Thomas terzijde en fluistert hem drie woorden in zijn oor. Als Thomas bij zijn vrienden terugkomt, vragen ze hem: ’wat heeft hij gezegd?’ Waarop Thomas antwoordt: ’als ik jullie een van de woorden die hij zei zou zeggen, zouden jullie stenen opnemen en naar me gooien en uit de stenen zou vuur komen, dat jullie zou verbranden’.

„Raad eens wat die drie woorden zijn”, daagt Baerends zijn gehoor uit. ’God de Vader’, oppert iemand, ’Ik ben God’, zegt een ander. „Maar zouden de andere discipelen Thomas daarom stenigen?” Nee, dat ligt niet echt voor de hand, zijn ze met hem eens. „En als Jezus nu eens tegen Thomas heeft gezegd: ’Jíj bent God’?” Ja, ritselt het door de kerkzaal, dat zou een reden kunnen zijn voor de andere leerlingen om Thomas te lijf te gaan.

Baerends heeft een speciaal tafelgebed geschreven met teksten uit het Thomasevangelie, en een op Thomas geïnspireerd gedicht. De belangstelling is overweldigend: of hij die teksten de volgende keer alsjeblieft wil meenemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden