’Empathie maakt je weerbaarder’

Ayaan Hirsi Ali (boven) en haar advocate Britta Böhler deden mee, maar zingen niet. Oud-minister Rita Verdonk 'liet het theater wel toe'. (Trouw)

Regisseur Robert Oey laat politici zingen over hun aandeel in de paspoortaffaire van 2006. Dat is even wennen, maar het werkt.

’Jazeker, Rita Verdonk heeft de film al gezien. Ze vertelde dat ze eerst kotsmisselijk werd, toen wilde weglopen, maar uiteindelijk kwam ze er toch het best van af, vond ze. Maar goed, zo heb ik de film ook gemaakt.”

Aldus regisseur Robert Oey. In zijn documentaire ’De Leugen’ reconstrueert hij de paspoortaffaire rond VVD-Kamerlid Ayaan Hisi Ali. Dat de uit Somalië afkomstige Hirsi Ali in 1992 loog over haar naam en geboortedatum, leidde in 2006 tot de val van het kabinet Balkenende II, het vertrek van Hirsi Ali uit de Tweede Kamer en uit Nederland (zie kader).

Het interview met Oey vindt plaats vlak voor de première van de film afgelopen zaterdagmiddag in Utrecht. Spannend is het wel, die première. De hoofdrolspelers hebben de film al gezien, de vraag blijft hoe de rest van het publiek zal reageren. „Als ze maar niet gaan lachen bij het zingen. Dan zou ik toch het idee hebben dat ik ernstig heb gefaald.”

Bij het zingen? Jawel, het zingen. ’De Leugen’ is niet zomaar een nette reconstructie van een geruchtmakende politieke affaire, inclusief archiefbeelden en interviews. Het is een muzikale documentaire waarin de hoofdrolspelers, politici als Femke Halsema (die de motie van wantrouwen indiende tegen het kabinet), Rita Verdonk (destijds VVD-minister voor vreemdelingenzaken en integratie) en Hilbrand Nawijn (voorganger van Verdonk op het ministerie), in speciaal geschreven liedjes reflecteren op hun rol.

Halsema staat voor de spiegel terwijl ze zingt over haar verwarring over Ayaans afscheidstoespraak. Verdonk zingt in een auto hoe ze niet anders kon. Nawijn zingt in een Iraans restaurant over de obstakels bij een asielaanvraag. Regisseur Oey volgt in zijn film ook een Afghaanse familie die in het azc in Markelo al jaren op een verblijfsvergunning wacht. De dochter, Sadaf Qayumzada, zingt ook: „Waar ik ben, daar ben ik niet.”

Het is even wennen, maar het werkt. Alsof gewiekste politici zingend alsnog feilbare mensen worden. Oey interviewt bovendien niet direct, hij filmt gesprekken die de betrokkenen hebben met vertrouwelingen en met elkaar. Zo orkestreert hij zeer zorgvuldig ieders ontboezemingen.

Ze zijn fascinerend, die gesprekken. Verdonk die aan een fractiemedewerker vertelt hoe ze zich door Hirsi Ali verraden voelde. Halsema die met een vriendin haar tactische fouten doorneemt. Spannender nog is wat tussen de regels zichtbaar wordt; leugens ook, misschien. Je registreert Verdonks onmacht om boven zichzelf en ’regels en wetten’ uit te stijgen, zoals Hirsi Ali’s advocate Britta Böhler het ergens in de film scherp analyseert. Böhler zelf zie je in tv-beelden jokken over de druk die op Hirsi Ali zou zijn uitgeoefend. Je merkt de gehaaidheid van Halsema die opbouwt naar de kabinetscrisis.

Niemand in deze koortsachtige politieke arena opereert zonder dubbele agenda. Het hoort bij het politieke spel. ’De Leugen’ laat dat zien en geeft de ruimte om je eigen oordeel te vellen. Een oordeel dat weer kan verschuiven als je de film vaker ziet.

Regisseur Robert Oey is in het dagelijks leven de partner van Femke Halsema, een handicap bij het overhalen van Rita Verdonk uiteraard, maar niet iets dat de film al te zeer één richting lijkt te hebben opgeduwd. „Femke zag me ook echt niet aankomen met deze film”, vertelt Oey. „Ze vond het helemaal geen goed idee. Ik had zelf aanvankelijk ook weinig trek erin.”

Hoe kwam u dan toch tot dit project?

„Producent René Mendel vroeg mij na te denken over een film over asielbeleid. Daar twijfelde ik over. Ik moest aan de paspoortaffaire denken, die ik niet van dichtbij heb meegemaakt, want ik zat op dat moment op Haïti. Maar ik begreep dat die heftig was. Het ging om een hele korte periode, van de uitzending van ’Zembla’ (11 mei) tot de val van het kabinet (29 juni). Iedereen had er een mening over. Het debat met Verdonk is door 1,3 miljoen mensen bekeken. Huilende mensen op de roltrappen van de Tweede Kamer. Die persconferentie van Hirsi Ali: ’Ik heb mijn koffers weer gepakt’, een tekst van (publicist en schrijver, red.) Leon de Winter. Heel dramatisch allemaal.

Daarnaast waren de hoofdrolspeelsters merendeels vrouwen die details opmerkten die mij frappeerden. Lousewies van der Laan (destijds fractievoorzitter van kleinste regeringspartij D66, red.), die zich hardop afvroeg hoe Hirsi Ali van haar salaris als parlementslid jurkjes van Chanel kon betalen.”

Wat wilde u zeggen met de film? Met het zingen?

„Ik durf nu wel te stellen dat dit de meest politieke film is die we in tijden hebben gehad. Ik kijk met empathie naar de politiek. Dat is een middel en dan niet om te laten zien dat politici ook mensen zijn, want dat weet ik allang. Ook niet om te laten zien dat het geen zakkenvullers zijn, want als je alleen geld wilt moet je niet in de politiek gaan. Wanneer je met empathie naar de politici kijkt, maakt dat je weerbaarder. Je doorgrondt motieven beter dan wanneer je afhankelijk bent van journalisten, die alleen maar vragen: ’wanneer treedt u af’ en dat dan drie keer.

Als je naar de politiek kijkt als een tragedie, als je politici meer credits geeft voor de reden waarom ze daar staan, zowel Wilders als Rutte als Halsema, dan maakt dat je sterker in je politieke keuze. Wie kies ik om mij te vertegenwoordigen? Iemand die haar twijfel en onvermogen benadrukt, die zegt dat ze het ook niet altijd weet? Of kies ik iemand die daar bovenuit stijgt?”

Verdonk verbaast misschien nog het meest in openhartigheid. Hoe verwierf u haar vertrouwen?

„Dat kostte moeite, maar toen ze eenmaal instemde hoefde ik geen moment te twijfelen aan haar medewerking. Al stak het wantrouwen soms de kop weer op, wat bij haar fysiek zichtbaar is: een kramp waar ze inschiet. De eerst opnamedag zag zij die uitgelichte auto staan in de parkeergarage, een onnatuurlijke setting, en toen ging het heel stroef in het begin. Maar ik had een troef: haar tegenspeelster Ada Engels, die haar fractiemedewerker en vriendin is. Ze zitten samen in een eetclub en kennen elkaar al twintig jaar. Ada stuurde ik aan met vragen: Heb je het daar wel eens over gehad met Rita? Zelf lag ik met de geluidsman op de voorbank van de Mercedes en dan hield Ada haar hoofd in gedachten even naar beneden en vervolgens wendde ze zich tot Rita. Zo ontstond dat gesprek. Het had ook iets therapeutisch, leek het wel. Ik bestond niet meer voor ze.”

Niet iedereen zingt. Britta Böhler en Ayaan Hirsi Ali niet bijvoorbeeld.

„Britta Böhler durfde ik het niet te vragen. Daar heb ik nu een beetje spijt van.

Voor Ayaan had ik een hele musicalscène verzonnen, op een liedje van Marianne Faithfull dat gaat over gewoon, gemiddeld willen zijn. Ik zag het helemaal voor me: Ayaan met boodschappentassen in Little Italy in een herfstig New York. Maar daar was geen sprake van. Ayaan was resoluut: dat gaan we dus niet doen. Je kunt je afvragen of ze wel beschikt over zo’n theatrale kant. De behoefte aan theater is een diep gevoeld iets, niet iedereen laat dat toe. Veel journalisten kreeg ik ook niet aan het zingen. Bij Verdonk was het juist een schot in de roos. Die heeft die bereidheid wel. Dat vind ik heel sympathiek. Ik vind het mooi als mensen het theater toelaten.”

Lousewies van der Laan ontbreekt helemaal.

„Lousewies heeft zich op het laatste moment teruggetrokken. Daar ben ik wel pissig over geweest; de vierde schakel in het kwartet Hirsi Ali, Verdonk, Halsema, Van der Laan. Haar voorlichter, die nu in Azerbeidzjan werkt, was op weg hier naartoe om als tegenspeler te fungeren, zangcoaches waren langs geweest, ik had al vele voorbereidende gesprekken met haar gevoerd. Maar ze zag het toch niet zitten.

De makers van ’Zembla’ wilden ook niet meedoen trouwens, ook teleurstellend. Ze bedrijven met overheidsgeld een zeer geëngageerde vorm van journalistiek, dan verplicht je jezelf tot het afleggen van rekenschap. Dat durfden ze niet.”

U reisde naar Kenia voor een gesprek met Hirsi Ali’s onderwijzer. Een prachtige scène.

„Ik heb erg getwijfeld over die scène. Ik wilde de Zembla-uitzending reconstrueren. Toen de makers weigerden stond ik al met een been in Kenia en ben ik toch gegaan. Zelf vind ik het een beetje een breuk in de film, deze scène. Maar ik heb hem er toch ingehouden, omdat het het enige gesprek is zonder dubbele bodem. Deze man wist van niks. Hij wist niet dat het gesprek dat hij met de Nederlandse journalisten had gevoerd over zijn succesvolle leerling op wie hij zo trots op was, in een reportage was beland die de titel ’De heilige Ayaan’ kreeg; in Kenia een nog beladener term dan hier. Hij wist niet dat zijn informatie was gebruikt om haar te beschadigen.

Zelf vind ik de scènes met een juffrouw van een revalidatiecentrum en een boer die zingen over hun liefde voor hun land, over het glijden van de dijk, heel ontroerend. Het kostte wat moeite om de muziek goed te krijgen. Het gaat nogal vals. Ik kan niet goed uitleggen waarom ik die scènes zo ontroerend vind. Ik verschoon deze mensen niet van leugens. We weten allemaal dat die gevangenissen voor asielzoekers er zijn, althans dat zouden we moeten weten, die waren er al voor Verdonk. Maar hun zang openbaart iets, de afstand tot Den Haag, een bestaan ver van de gekte van de politiek.

En het liedje dat Roosbeef zingt over liegen is me heel dierbaar. Ik heb nooit begrepen hoe mensen een ander een leugen zo hard kunnen verwijten, hoe ze zo gemakkelijk van hun eigen leugenloosheid uitgaan. ’Ik heb je lief. Ik loog’, zingt Roosbeef. De liefde wordt niet ontkend door een leugen. ’Leugens maken het leven mooi’, zingt ze. Daar geloof ik heel erg in. Als je dat accepteert, ga je anders denken over mensen die bij hun asielaanvraag hebben gelogen.”

Robert Oey en Femke Halsema bij de premiÿre van 'De Leugen'. (Trouw) Beeld ANP
De Afghaanse asielzoekster Sadaf Qayumzada zingt in 'De Leugen': 'Waar ik ben, daar ben ik niet.' (FOTO'S UIT DE BESPROKEN FILM)
(Trouw)
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden