Emotie is een virus

Tijdens het EK steken we elkaar massaal aan: met vreugde na winst en verdriet na verlies. 'Stemmingsbesmetting' noemt massapsycholoog Jaap van Ginneken dit fenomeen. Hij schreef er een boek over.

Zelden lopen onze geesten zo synchroon als tijdens grote voetbalevenementen. We besmetten elkaar massaal. Met euforie als we de finale halen, met rouw als we 'm vervolgens verliezen. 'Stemmingsbesmetting', noemt Jaap van Ginneken het fenomeen. Als massapsycholoog kijkt hij gefascineerd toe hoe marketeers handig inspelen op dat gedeelde sentiment, met oranje jurkjes, shirtjes, wuppies, welpies en beesies.

In zijn nieuwste boek, 'Het Enthousiasme-virus', neemt Van Ginneken (68) het proces van stemmingsbesmetting onder de loep. Hij beschrijft vooral situaties waarin, achteraf gezien, stemmingsbesmetting plaatsvond. Want voorspellen, dat is lastig - ook voor een massapsycholoog. De strekking van zijn betoog: een geïsoleerd individu bestaat niet. Emotie is een virus, dat zich van mens tot mens verspreidt "als rimpelingen in een vijver".

U schreef ruim twaalf jaar geleden al over stemmingsbesmetting in 'Brein-bevingen'. Wat voegt 'Het enthousiasmevirus' toe? "De snelheid is nieuw. Als vandaag in Amsterdam een groot incident plaatsvindt, is dat over zestig seconden ook in Tokio bekend. Internet heeft gemaakt dat gevoelens zich explosief verspreiden. Voor het eerst zijn we in een situatie terechtgekomen waarin een belangrijk deel van de wereldbevolking 24 uur per dag online is en onmiddellijk reageert op gebeurtenissen die aan de andere kant van de wereld plaatsvinden.

Ik heb veel geschreven over grote evenementen, over voetbalrellen, theaterpaniek. In dit boek laat ik zien dat stemmingen zich ook verspreiden tussen groepen mensen die elkaar helemaal niet ontmoeten."

'Brein-bevingen' gaat over de grilligheid waarmee gemoedstoestanden zich verspreiden. U schrijft dat minieme details grote gevolgen kunnen hebben en dat massagedrag nauwelijks exact te voorspellen is. Waarom dan steeds die poging?

"Ik kreeg veel reacties op 'Brein-bevingen'. Interessant boek, vonden de meesten, maar als we toch niets kunnen voorspellen, wat heeft massapsychologie dan voor zin? Nu, je kunt het gedrag van grote groepen mensen misschien niet voorspellen, maar als je begrijpt hoe massapsychologie werkt, kun je wel beter reageren en zelfs een beetje vooruitdenken.

Voorspellen kan ik niet, wel heb ik als massapsycholoog een soort radar ontwikkeld - ik zie dingen op het NOS-journaal voorbijkomen waarvan ik denk: dit líjkt niets, maar dáár zit een angeltje en daarom wordt het groot.

De opkomst van Pim Fortuyn bijvoorbeeld, die zag ik aankomen. Het begon met een aanvankelijk marginaal, on-Nederlands personage: een nadrukkelijke homoseksueel met twee hondjes, een Daimler en een butler. En ineens, na 9/11, klonterde al het maatschappelijk ongenoegen samen en werd hij groot. Fortuyns opkomst was volstrekt onvoorspelbaar. Toen hij bij Leefbaar begon, kon niemand in de serieuze politiek bevroeden wat dat teweeg zou brengen. Hijzelf ook niet - al denk ik dat hij destijds mijn boek 'Brein-bevingen' heeft gelezen en daardoor bevestigd werd dat het kón."

Denkt u dat echt? "Ja, dat zou zomaar kunnen."

U hanteert een brede definitie van stemmingsbesmetting. Ook gapen schaart u eronder. "Gapen is besmettelijk, lachen ook. In het nawoord van mijn boek bedank ik de bakkersvrouw van de Boulangerie de la Plage, bij wie ik 's morgens vers brood haal (Van Ginneken woont in Frankrijk, red.). Haar opgewektheid is aanstekelijk.

Maar denk, op grotere schaal, ook aan de SP: lange tijd had die een soort natuurlijk opperhoofd, daarna een vrouwelijke leider.

Ondanks wat we graag beweren, kijken we anders naar vrouwen dan naar mannen. Een vrouw die zich kwaad maakt, zien we niet graag. Agnes Kant werd afgebrand. Toen vonden ze een leuke Brabo met een zachte g, die de hele dag gemoedelijk staat te lachen, die de lichaamsvormen heeft die daarbij horen - en dan is ineens iedereen voor de SP. Denk, op nog grotere schaal, aan Mohamed Bouazizi, de Tunesische fruitverkoper die zichzelf in brand stak en daarmee een revolutie in de Arabische wereld in gang zette. Gedrag, een gedachte, een persoon zet iets in gang dat overslaat op anderen, er is vruchtbare bodem voor. Ik kan regelmatigheden aanwijzen, maar trefzeker te voorspellen is het nauwelijks."

Kleven er risico's aan stemmingsbesmetting?

"Die bonuscultuur in de financiële sector, die vind ik fascinerend. Iemand met een goed salaris, een ambtswoning, een chauffeur - waarom moet die er een miljoen bovenop hebben, ook als zijn beleid achteraf bekeken rampzalig is geweest? Dat mensen bonussen moeten ontvangen is een waandenkbeeld, maar die gedachte heeft zich de laatste vijftien jaar besmettelijk verspreid.

Kijk ook eens naar de crisis: voor een deel praten we die elkaar aan. Als de berichten maar negatief genoeg zijn, leidt dat tot collectieve demoralisatie en een daling van het consumentenvertrouwen. Daarom is het zo belangrijk dat we een wenkend perspectief voorgehouden krijgen, voorbij die ongerustheid. Een president Roosevelt, die de New Deal afkondigde, waarin mensen écht geloofden - zoiets moeten we hebben."

'Het Enthousiasmevirus' is vooral beschrijvend. Gaat er ook een waarschuwing uit van uw boek?

"Ik waarschuw voor de vluchtigheid die het internet met zich meebrengt. Je bent als internetgebruiker doorlopend blootgesteld aan een bombardement van stemmingen. Zelf ben ik selectief en beperk me tot een aantal nieuwsbronnen. Twitter, Facebook, nee zeg. LinkedIn? Dat nog net, maar zelfs daar word ik doodgegooid met discussies waaraan ik word geacht deel te nemen.

De huidige generatie jongeren lijdt aan een concentratiestoornis. Mijn zoon van veertien kan geen vijf minuten achtereen aan zijn huiswerk zitten - dan moet hij weer reageren op een sentiment dat rondgaat op Facebook. Ik heb geleerd van negen tot vijf aan een boek te werken. Ik vraag me af of de generatie van mijn zoon dat nog kan."

U acht het verstandig om niet alles 'binnen te laten komen'. Is het ook mogelijk om je helemaal aan stemmingsbesmetting te onttrekken?

"Het kan, maar de neiging om mee te doen wordt voortdurend overgedragen. Neem zo'n Elfstedentocht. Iedereen wist dat-ie er nooit zou komen, maar we wílden zo graag. Geen evenement zo oer-Hollands, zo oranje-blanje-bleu als de Elfstedentocht. En dus exerceerden media en publiek dat hele nummer maar weer door, tegen beter weten in.

Je moet stevig in je schoenen staan en het spel goed doorgronden, wil je je onttrekken. Je moet kunnen zien: ja, Emile Roemer, die is nu ineens de bink, maar ik weet precies wat dat is met die zachte g en ik doe misschien maar een keer niet mee. Maar in veel gevallen werkt meedoen verbindend. Tijdens de Europese Kampioenschappen mag je je lekker laten meevoeren."

Durft u te voorspellen wat er gebeurt als we de finale halen? "Als we winnen, stijgt de verkoop van de morningafter pil met 10 tot 15 procent. En als ik even doorfilosofeer: je ziet dat er een spill-over plaatsvindt van een positieve stemming, ook naar andere gebieden. Winnen kan wellicht leiden tot optimisme over wat ons land vermag. Er is best kans dat het consumentenvertrouwen een flinke boost krijgt als we de EK-finale halen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden