EMILIANO ZAPATA - Verzetsheld in zijn graf nog een gevaar

Aanstaande woensdag, op 10 april, komt de bevolking van het Mexicaanse dorp Ayala in de deelstaat Morelos bijeen om Emiliano Zapata te herdenken, zoals ze dat al tientallen jaren doet op de sterfdag van de revolutionaire held. De laatste jaren groeit echter de menigte, van heinde en verre stromen de belangstellenden toe. En daarmee groeit ook jaarlijks de anti-regeringsgezinde stemming.

Want Zapata is dan wel een officieel goedgekeurde staatsheld, een soort Mexicaanse Willem van Oranje, hij is de laatste jaren vooral het symbool geworden van het verzet tegen de regering in de hoofdstad. De posters van Marx, Che Guevara, Lenin en Trotski zijn ook in dit werelddeel van de muren op de campussen getrokken. Er is een nog oudere held voor in de plaats gekomen.

Want niet alleen de zapatistas, de opstandige indianen in de zuidelijke deelstaat Chiapas, voeren zijn logo. In het hele land is de magische klank 'Zapata' nieuw leven ingeblazen. Zijn naam schalt uit de megafoons en zijn portret wordt meegedragen bij vrijwel elke demonstratie tegen de regering of overheid - en dat zijn er de laatste maanden steeds meer. Van beschermheilige van de rebellen in het verre Chiapas is hij uitgegroeid tot nationaal verzetsymbool.

'Zapata leeft!' staat er dan ook op menige Mexicaanse muur gekalkt. Feit is dat de zwaarlijvige revolutionair met zijn trieste ogen, zware snor en diepe stem op 10 april 1919 door zijn voormalige mede-revolutionairen in een laffe hinderlaag werd gelokt en doorzeefd met kogels.

Sinds Latijns-Amerika zich losmaakte van de Spaanse koloniale overheersing, is het continent een kraamkamer van revoluties. Honderden liepen er op niks uit, drie of vier slaagden: Mexico van 1910-1917, Bolivia in 1952 en Cuba in 1959. (De sandinisten in Nicaragua slaagden er in 1979 wel in de dictator te verdrijven, maar die revolutie vrat zo snel haar kinderen op dat ze door het eigen volk werd weggestemd.) Boven die veelheid aan hele en halve helden is Zapata uitgestegen als de belichaming van de mythe van de Goede Revolutionair, de onbaatzuchtige strijder die het opneemt voor de armen en zich nooit laat corrumperen.

Arm was de in 1879 geboren Emiliano wel. Zijn ouders, landloze boeren, stierven toen hij zeventien was en lieten hem de zorg over zijn broers en zussen na. Van zijn vader had hij geleerd hoe je wilde paarden moest temmen en trainen, een vaardigheid die hem werk opleverde bij verscheidene grondbezitters in Morelos, een streek ten zuiden van de hoofdstad. Toen zijn dorpsgenoten hem op 30-jarige leeftijd tot dorpshoofd kozen, wist hij alles over de verhoudingen tussen landbezitters en landlozen. Hij wilde onmiddellijk onderhandelen over herverdeling van de grond, een absurd voorstel in de ogen van de rijken in de streek. Zapata was echter een man van weinig woorden, was eenmaal zijn voorstel tot praten weggehoond dan bestormde hij met een groep gewapende mannen onverwijld de betreffende hacienda, liet de eigenaar en diens gezin executeren en verdeelde de grond. Wie wel wilde praten mocht twee derde van het bezit houden.

Zo trok Zapata in 1909 door de streek met zijn eigen mensen, “mannen die niets hebben, absoluut niets; geen dak boven onze hoofden, geen land en geen werk, geen eten en geen gezondheid, geen onderwijs”. Wat ze wel hadden: wapens, buitgemaakt op de haciendas. Daarmee vochten ze tegen de gelegenheidslegertjes van de grootgrondbezitters. Ze bekommerden zich alleen om hun patria chica, het kleine vaderland. Met het geheel van Mexico wilde Zapata niks van doen hebben en dat er in de rest van het land een enorme en chaotische opstand aan de gang was tegen dictator Porfirio Diaz had nauwelijks zijn belangstelling.

Dat veranderde toen de dictator zijn plattelandspolitie afstuurde op de rebelse boeren. Met behulp van een plaatselijke onderwijzer schreef Zapata eind 1910 zijn 'manifest van Ayala', waarin hij aankondigde een oorlog in heel Mexico te zullen uitvechten totdat elke boer zijn eigen gewassen kon verbouwen zonder angst voor overheidsterreur. Tierra y Libertad (Land en Vrijheid) was zijn motto, dat tachtig jaar later nog steeds op menig spandoek in Latijns-Amerika staat.

Daarmee werd hij de man die de allerarmsten betrok bij de Mexicaanse revolutie, die tot dan toe vooral een onduidelijke strijd was van de stadse middenklassen tegen een kleine groep van machthebbers. In het noorden kwam een identieke beweging op gang onder leiding van de legendarische boerenleider Pancho Villa. Van twee kanten trokken ze Mexico-stad binnen, in die dagen een mondaine wereldstad, waar de overwinnaars bedelend van deur tot deur gingen om netjes voedsel en drinken te vragen. Zapata zelf was niet onder de indruk van de luxe daar. “Allemaal trottoirs waar je vanaf kunt vallen”, luidde het verslag van de krijgsheld aan het thuisfront.

Maar van regeren hadden de twee geen kaas gegeten en ze droegen de macht graag over aan hun uit de betere klassen afkomstige mede-revolutionairen, onder voorwaarde dat die de landhervormingen zouden doorvoeren. Daar kwam natuurlijk weinig van terecht, zodra de leiders zich met hun legers in hun geboortestreek hadden teruggetrokken, openden de nieuwe machthebbers de aanval. In het noorden werd Villa al snel verslagen, maar het leger van de sluwe Zapata bleek ongrijpbaar. Zijn troepen gingen de open confrontatie met het regeringsleger uit de weg, maar pasten een succesvolle guerrillatactiek toe. Het waren boeren die het land bewerkten met de geweren over de schouder. Op afroep voegden ze zich bij een gevecht, om na afloop van de schermutselingen terug te keren achter de handploeg.

In 1917 kwam er formeel een einde aan de revolutie, met het overdragen van de macht aan de Revolutionaire Institutionele Partij, die tachtig jaar later nog steeds de dienst uitmaakt in Mexico. De onverslaanbare Zapata mocht baas in eigen streek blijven. Twee jaar later werd hij in een hinderlaag gelokt door een officier van het regeringsleger, die deed alsof hij wilde overlopen naar de boeren. Voor de stadse revolutionairen was hij altijd een gevaar gebleven, en in zijn graf is hij dat nog steeds.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden