'Emile' wordt meteen verboden en verbrand

Geen boek over de opvoeding veroorzaakte zoveel schandaal als 'de' Emile van Rousseau. Wie het in deze vrijgevochten tijd leest, kan zich dat maar heel moeilijk voorstellen. Het is niet makkelijk te lezen, zelfs niet in de ingekorte vertaling van Anneke Brassinga (in 1980 bij Boom verschenen). Alleen studiehoofden worstelen zich er nog doorheen, zo vreemd is ons de tijd waarin het geschreven werd.

Dolph Kohnstamm

Waarom 'Emile' dan toch in deze canon opgenomen? Omdat geen enkel ander boek over opvoedkundige vragen in de eeuw die volgde zoveel invloed heeft gehad, zo verguisd is -het werd direct na verschijnen verboden en verbrand- maar ook zo bewonderd en nagevolgd.

Jean-Jacques Rousseau wordt in 1712 in Genève geboren als zoon van een vermaarde horlogemaker. Zijn moeder overleeft de bevalling niet. De eerste tien jaar van zijn leven is hij bij zijn vader in huis en leest met hem diens boeken. Zo gelukkig zijn die jaren in het vredige, geordende Genève dat hij zijn hele leven zal terugverlangen naar een bescheiden leven en naar geborgenheid in liefde.

Op zijn tiende jaar aan de zorgen van een oom toevertrouwd, moet hij vanaf zijn twaalfde als leerjongen bij een graveur gaan werken. Als hij vijftien is, loopt hij weg en begint een zwervend bestaan. Hij wordt katholiek en komt terecht bij een ontwikkelde dame die eerst zijn gids en later zijn minnares wordt. Tot zijn 28ste blijft hij bij haar wonen, maakt reizen, zingt in het koor van de kathedraal van Annécy en begint zich als muziekleraar te interesseren voor de vraag hoe kinderen leren.

Dan trekt hij naar Parijs. Daar hoopt hij belangstelling te kunnen wekken voor een door hem ontwikkelde nieuwe manier van muziekschrift. Hij wordt in de kringen van intellectuelen welwillend ontvangen maar in zijn notenschrift ziet men geen nut.

Hij raakt bevriend met Diderot, schrijft een geleerde verhandeling over moderne muziek en laat zich uitzenden naar Venetië als secretaris van de Franse ambassadeur. Hij ergert zich aan de leegheid en ijdelheid van diens bestaan, wordt ontslagen en keert terug naar Parijs, verlangend naar een staatsvorm met een goed bestuur, gericht op het welzijn van eenvoudige burgers.

Diderot vraagt hem mee te werken aan zijn grote project, de beroemde Encyclopédie. Rousseau's eerste artikel daarin gaat over de muziek.

Hij leert in een kosthuis de jonge dochter van een ontslagen ambtenaar kennen, Thérèse Le Vasseur, en begint een relatie met haar. Als zij zwanger raakt, overreedt hij haar, met hulp van haar moeder, de baby bij de geboorte af te staan aan een vondelingenhuis. Dat werd toen in Parijs veel gedaan met onwettige kinderen. Hetzelfde gebeurt met de vier volgende baby's die Thérèse van hem oploopt. ,,Zuchtend gehoorzaamde zij.'' Later hebben Rousseau's tegenstanders, geschokt door de opvoedingsideeën uit de Emile, deze feiten -publiek gemaakt door Voltaire?- gretig gebruikt.

In het begin van de Emile en in zijn 'Bekentenissen' toont Rousseau spijt, maar meer omdat het hem in een kwade reuk heeft gezet dan om de schade die Thérèse en zijn hem onbekende kinderen hebben opgelopen. Na de tweede bevalling trouwt Rousseau wel met Thérèse. Zij blijft hem haar leven lang trouw, ondanks zijn kortdurende romances met dames uit een veel hoger milieu.

Beroemd wordt Rousseau pas in 1750 als hij een prijsvraag wint met een sceptisch geschrift over de zedelijke waarde van de kunsten en wetenschappen. Jaren van polemieken en ruzies volgen. In 1761 verschijnt de liefdesroman 'Nouvelle Héloïse', die ogenblikkelijk een bestseller wordt. Een jaar later, Rousseau is dan vijftig jaar oud, wordt -ook in Amsterdam- 'Emile' gedrukt en in Frankrijk vrijwel meteen verboden.

In 'Emile' wordt een jongen uit een goed milieu opgevoed door een huisleraar. Zonder dwang of straf, zonder haast, in de provincie, ver van het ijdele stadsleven, in verbondenheid met de natuur. Emile leert door ervaringen die zijn leraar, niet toevallig Jean-Jacques geheten, voor hem organiseert. Leren door te doen, timmeren, tuinieren, zwemmen, verdwalen in bossen, et cetera.

Op die manier leert Emile respect te hebben voor boeren en handwerkslieden. Hij leert dat zij eigenlijk hoger staan dan koningen en prelaten. De huisleraar geeft Emile geen godsdienstonderwijs en houdt hem tot aan zijn vijftiende jaar verre van allerlei geleerde 'kletspraatjes', zoals geschiedkundige en filosofische verhandelingen.

Rousseau geloofde in de aangeboren goedheid van de mens. De verschillen tussen arm en rijk, tussen heersers en onderdrukten maken de mens slecht. Door Emile in een landelijk isolement op te voeden en te harden in de natuur, wil hij hem zuiver houden. Wel mag de jongen 'Robinson Crusoe' lezen, als eerste en voorlopig enige boek.

De leraar laat Emile pas gaan als deze getrouwd is, met Sophie, aan wie hij het laatste deel van het boek wijdt. Meisjes moeten heel anders worden opgevoed dan jongens. Zij mogen bijvoorbeeld wel worden gestraft. Ontroerend is, zelfs nu nog, de seksuele voorlichting die Jean-Jacques de jonggehuwden geeft.

Het boek wordt verboden en verbrand, zowel in Frankrijk als in Zwitserland. Ondanks zijn innige vriendschap met vrouwen en mannen van hoge adel moet Rousseau vluchten om aan arrestatie en gevangenis te ontkomen. De machthebbers in kerk en staat zien in Rousseau's felle kritiek op de bestaande maatschappij een gevaar. De Franse revolutie komt er aan.

Zestien jaar na Rousseau's dood in 1778, laat de revolutionaire Conventie zijn stoffelijk overschot ophalen en in een rood geverfde kist op een open wagen naar Parijs brengen. Langs de weg juicht het volk zijn gestorven held toe. De kist wordt bijgezet in het Panthéon. Thérèse overleeft haar man vele jaren. Dankzij Rousseau deed zij dat zonder geldzorgen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden