emigratie / De terugkeer is een taboe

Steeds meer Nederlanders dromen van een toekomst in een ander land. Toch valt het veel emigranten niet mee.

Wat is er aanlokkelijker dan de koffers te pakken en te vertrekken naar een zonnig oord, ver weg van druilerig, overvol Nederland? Het verlangen naar het buitenland heeft ook de jeugd bereikt: 44 procent hoopt in de toekomst te emigreren. Ondertussen zijn in de eerste negen maanden van 2006 bijna honderdduizend mensen vertrokken. ,,Dat zijn 12.000 meer dan in dezelfde periode het jaar ervoor. Het is voor het derde opeenvolgende jaar dat meer mensen Nederland verlaten dan dat ze zich hier vestigen”, meldt het CBS.

Dat ruim de helft van de geemigreerde Nederlanders binnen acht jaar terugkeert, wordt wel eens vergeten. Twee jaar geleden ging het om ruim twintigduizend emigranten. Verwacht wordt dat het aantal remigranten dit jaar nog hoger zal uitvallen. Vanaf januari tot eind juli waren er ten opzichte van dezelfde periode in 2005 al 2000 Nederlanders meer teruggekeerd. Home sweet home?

Het beeld van een succesvolle doorstart ’in den vreemde’ overheerst het verhaal van een enkeltje vaderland na een mislukte emigratie , zegt Marjo Bekema, zelf geëmigreerd naar Spanje. Ze interviewde achttien vrouwen over hun vertrek naar het buitenland en bundelde de verhalen in het boek ’Thuis in Spanje’. ,,De terugkeer is een taboe”, zegt Bekema. ,,Je leest er weinig over, niet omdat het niet gebeurt, maar omdat mensen liever dromen over emigraties die goed gegaan zijn.”

,,Een veelvoorkomend motief is dat veel mensen op zoek zijn naar een zomers vakantiegevoel in het dagelijks leven. Dat vakantiegevoel moet het liefst permanent zijn. Een andere beweegreden is voor veel mensen is dat ze zich niet meer lekker voelen in Nederland. Te veel regeltjes, te weinig ruimte, te weinig ontplooiingsmogelijkheden. Ze denken dat dit in Spanje niet zo is.”

Het aangename klimaat, het lekkere wijntje op je balkon, de tapas, het strand, misschien zelfs je eigen huisje in een vallei: het is niet moeilijk om daarvan te dromen. Maar wat doe je als je net gekochte huis in Costa del Sol rot blijkt te zijn en vol ongedierte zit? Dat er geen telefoon is, bloedheet, de boilers niet werken en het zwembad lek is? ,,Er waren geen nieuwe buren die ons welkom heetten en toen ik die eerste dagen een cd van André Hazes van mijn zus ontving en die opzette, heb ik gebruld als een klein kind. Ik had wel naar Nederland terug willen kruípen”, vertelt Tiny, die in 1994 verhuisde over het dieptepunt van haar emigratie. Ze heeft geen baan kunnen vinden als sociaal-psychiatrisch verpleegkundige, haar diploma’s zijn niet geldig, de taal is lastig. Dat ze is gebleven is omdat zij en haar man nog een financiële buffer hebben en omdat de gezondheid van haar partner zoveel baat heeft bij het gunstige klimaat. ,,En ze voelt zich nu inmiddels wel min of meer op haar plek’’, zegt Bekema.

,,Met name jongeren gaan terug naar Nederland omdat het moeilijk is om in een vreemd land geld te verdienen. Taal is vaak een probleem, want je leert het niet ’even’ door elke dag bijvoorbeeld Spaans te praten. Dat blijkt gewoon niet zo te zijn. Verder liggen de lonen veelal een stuk lager dan in Nederland en is het dagelijks leven meestal niet erg veel goedkoper. Maar ja, toch denken veel jongeren juist die uitzondering te zijn die wel hun geld kunnen verdienen in het buitenland.”

Dat mooie boerderijtje midden in de glooiende heuvels is toch wat duurder dan verwacht en uiteindelijk belanden de starters in een appartement dat ze delen met andere bewoners. ,,Dat hou je even vol, maar als je een gezin of meer privacy wilt, moet je toch op zoek naar iets anders.”

„We hadden niet zo ongeduldig moeten zijn en de emigratie wat moeten uitstellen om te sparen”, zegt Miranda, die in 2003 naar Madrid verhuisde. Werk heeft ze niet en haar man heeft dankzij ’een bijna onnatuurlijk doorzettingsvermogen’ een baan gevonden. „Dan kun je het tenminste even uithouden. Of we hadden eerst werk moeten hebben voordat we verhuisden. Het risico dat we hebben genomen is erg groot, té groot als je een gezin hebt.”

Voor mensen met geld is het leven – ook in het opzicht van emigratie – een stuk gemakkelijker. In de regel zijn dat ouderen die simpelweg teren op hun eigen financiële buffer. „Jongeren hebben het idee van ’ach, de zon en het buitenleven compenseert een boel’. Toch vergeten ze dat ze uit Nederland komen en gewend zijn aan luxe.” Uit eten, een internetverbinding en een moderne computer – geen afgebladderd flatje, koude winters en zweterige zomers.

Net zo impulsief als er soms besloten wordt tot een emigratie, wordt een enkeltje Nederland ook weer geboekt, zegt de schrijfster. ,,Maar in een paar maanden kun je niet weten of een emigratie een goed idee was. Je hebt meer tijd en geduld nodig. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan.”

Waren vroeger gezinnen jarenlang bezig met het plan om te emigreren en betekende het vertrek soms zelfs een definitief – of in ieder geval jarenlang – afscheid van de rest van de familie, nu kan wat makkelijker besloten worden om gewoon weer huiswaarts te keren. Er zijn weinig gegevens bekend over de vraag waarom mensen hun koffers pakken om terug te keren. Maar volgens Bekema is – behalve de praktische belemmeringen – ook heimwee en – zeker in het begin – het gebrek aan sociale contacten een van de oorzaken die de emigratie zwaar maken. „Ik was verbaasd, of liever gezegd verbijsterd, toen ik na een paar maanden last van heimwee kreeg. Dat had ik echt nooit van mezelf gedacht”, zegt Tara die sinds 2001 op Tenerife woont. „Niet alleen de andere eetgewoonten en andere etenstijden brachten mijn lichaam van slag, maar ook speelde het klimaat me parten. Plotseling moest ik een fikse, maar toch verfrissende regenbui missen, kon ik nooit meer tegen een lekkere storm in lopen en even uitwaaien, om het over een lekker dik pak wattige sneeuw maar niet te hebben. Het was nu constant meer of minder warm en de zon brandde eeuwig en altijd op mijn hoofd.”

Je kunt je nauwelijks voorbereiden op heimwee, doordat het in je dagelijks leven eigenlijk niet voorkomt, meent Bekema. ,,Als je omgeving niet vertrouwd is, als je niet met andere ouders op het schoolplein kunt praten of in de winkel niets kunt bestellen, kun je daar onzeker van worden. De heimwee wordt getriggerd door zulke omstandigheden.”

Van de achttien vrouwen die Bekema interviewde, zijn inmiddels twee teruggekeerd. Maar toch zal niemand – in Spanje of weer in Nederland – een emigratie omschrijven als een totale mislukking. Al is het een pleister op de wonde, je leert er vast wel wát van. Of, zoals Miranda opmerkt: „Ik vraag me vaak af wie er nou eigenlijk gelukkiger is: de vrienden in Nederland met hun veilige leven, of wij met al onze twijfels. Dan denk ik dat wij op dit moment nog niet hebben bereikt wat we willen, en dat misschien ook nooit zullen bereiken. Maar we hebben in ieder geval de voldoening van het geprobeerd te hebben.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden