Emigranten zetten Friese bril weer op

AMSTERDAM - Friesland is Fryslân niet meer, weten we sinds Geert Maks bestseller 'Hoe God verdween uit Jorwerd'. Mak keek met de ogen van een buitenstaander naar de veranderingen op het Friese platteland. Hij nam ontwikkelingen waar, die de Friezen zelf niet meer zien, of heel gewoon zijn gaan vinden. Enkele jaren geleden werd voor de tentoonstelling 'Salut au Monde' in het Fries Museum, een aantal buitenlandse schilders gevraagd hún visie op het Friese landschap te geven. Ze legden een cultuurlandschap vast - mét windmolens -, waarvan de Friezen zelf niet meer realiseerden hoe lelijk het hier en daar geworden was.

SYTSKE VAN AALSUM

Het besef, dat de buitenstaander een frisse blik meebrengt, was bij de landelijke televisiepoot van Omrop Fryslân uitgangpunt voor het project 'It Fryslân fan': een documentaire-serie over de veranderingen in het Friese landschap. Vijf filmmakers gingen ermee aan de slag: de Friezen om utens Marijke Jongbloed en Pieter Verhoeff en de niet-Friezen Frans Bromet, Roel van Dalen en Jos de Putter. Hun documentaires zijn vanaf zondag wekelijks te zien op Nederland 1.

Eindredacteur Geart de Vries van Omrop Fryslân benadrukt het nog maar eens: “Het boek van Geert Mak vormt de rode draad, maar de serie is beslist geen verfilming van zijn boek.” Het is, legt hij uit, het onbevangen en persoonlijke verhaal van een (relatieve) buitenstaander over het Friesland van nú, dat tegelijkertijd de veranderingen op het platteland poogt weer te geven.

De Vries: “Onze eigen documentaires zijn meer journalistieke producties, deze filmmakers gebruiken heel filmische beelden. En zij zien dingen, die wij niet meer zien, net als de buitenlandse kunstenaars van 'Salut au Monde'. Dat was een spannende confrontatie: zij leerden ons met andere ogen naar het landschap kijken dat we alle dagen om ons heen zien. Hopelijk leveren ook de vijf films op, dat we op een wat andere manier tegen lopende zaken in onze provincie gaan aankijken.”

Een soort opfriscursus voor de Friese programmamakers? De Vries: “Zo zou je het kunnen noemen, ja. We hebben ook allemaal een keer meegelopen tijdens het filmen. Als tolk bijvoorbeeld bij de niet-Friezen; ik deed ik het geluid bij Frans Bromet.”

De keuze van de filmmakers loopt nogal uiteen. Zo nam Pieter Verhoeff zijn eigen ervaringen als uitgangspunt: het eeuwig geworstel met voors en tegens van de Friese taal, als je eenmaal de provincie verlaten hebt. Hij maakte een portret van Dette Glashouwer, die deel uitmaakt van de theatergroep Suver Nuver. Ook zij keerde Friesland de rug toe, maar verzoende zich, net als Verhoeff, weer met de Friesland en de taal.

Frans Bromet trok dagen- en nachtenlang op met de politie in het oosten van de provincie. De dorpsagent is daar allang verdwenen, er wordt nu gesurveilleerd vanuit een paar, vaak kilometers verderop gelegen politieposten. Een handjevol agenten poogt het ook daar oprukkend 'zinloos geweld' in toom te houden.

Roel van Dalen bivakkeerde een aantal weken op de redactie van de Nieuwe Dockumer Courant en vroeg zich af hoe deze krant de veranderingen in die kale noordoosthoek volgt. Marijke Jongbloed nam de ontwikkelingen in de visserij als uitgangspunt. De oude vissers van Moddergat, die de hypermoderne garnalenvissers van Lauwersoog hebben zien komen. Fraai is de dialoog van twee oudere broers wanneer ze over hun Wad lopen en vertellen dat ze eigenlijk over verboden gebied lopen. Verboden gebied? Ja, dat mag eigenlijk niet meer van de Waddenvereniging.

De meest poëtische documentaire is die van de Zeeuw Jos de Putter. Hij neemt vier Friese dichters mee naar hun geliefde plek. Vier dichters, vier landschappen. Zo blikt de oude Douwe Tamminga in het bos van Rauwerd terug op een historisch geslacht, bezingt Baukje Wytsma de geuren en geluiden van Roordahuizum, vaart een weemoedige Wilco Berga door een (bijna) verloren waterlandschap en kijkt de jonge Albertine Soepboer heel nuchter vanaf Schiermonnikoog naar het Friese landschap.

Soepboer staat misschien wel model voor de toekomst van het culturele landschap: zij schrijft in het Fries én in het Nederlands. Dat de generatie na haar misschien wel helemaal niet meer in het Fries schrijft, vindt ze geen probleem. “Taal is in beweging, en als het afsterft, dan moet dat maar zo.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden