Emancipatie niet-westerse kunst vordert traag

De installatie van de Colombiaanse kunstenaar Fernando Arias is van 13 november t/m 24 december bij de Gate Foundation in Amsterdam te bezichtigen. Van 24 november t/m 1 december worden aan de Keizersgracht 344 foto's tentoongesteld van de in Kameroen geboren fotografe Angèle Etoundi Essamba. De expositie vindt plaats naar aanleiding van de presentatie van Essamba's nieuwe boek 'Contrasts'. Openingstijden: maandag-vrijdag van 10.00 tot 17.00 uur.

Er hangt een groot geel bord aan de pui van de Amsterdamse Herengracht 344 met de tekst: Te koop. Directrice Els van der Plas, wier Gate Foundation op de begane grond en eerste verdieping is gevestigd, wist dat haar stichting het monumentale grachtenhuis van de Rijksgebouwendienst voor een beperkte periode mocht gebruiken. Maar betreurt het niettemin dat er binnenkort moet worden verkast. “Het is een pand met een bijzondere geschiedenis", weet Van der Plas. “Ooit was het een weeshuis, dat onderdak bood aan Aagje Deken. De BVD was er onder meer gevestigd. En na de oorlog zat de Rijksrecherche er een tijdje in, die zich bezig hield met de opsporing van oorlogsmisdadigers.”

Bij wijze van waardig afscheid zijn de laatste twee 'grote' exposities, die de Gate Foundation er houdt, geënt op de historie van Herengracht 344. Eind vorige maand werd 'Secrets' afgesloten, waaraan onder andere de in Nederland woonachtige Iraanse vluchtelinge Soheila Najand meedeed. Najand nam het lijkenhuisje in de tuin als uitgangspunt, waar in een donker verleden betreurenswaardige weesjes lagen opgebaard. De kunstenares plaatste er onder meer een badkuip, waaruit non-stop rood gekleurd water tegen de binnenkant van de ramen werd gepompt. Zo ontstond het effect van een 'huilend huis'. “Bezoekers ervaarden het als enorm confronterend”, vertelt Van der Plas. “Sommigen heb ik na bezichtiging moeten ondersteunen. Dat had ik nog nooit meegemaakt.”

De pers was volgens de directrice lovend over 'Secrets'. Zodoende verwacht ze eveneens veel van de laatste tentoonstelling, die de Gate Foudation aan de Herengracht houdt. Daarvoor is de Colombiaanse kunstenaar Fernando Arias uitgenodigd, die zijn publiek ook bij voorkeur heftige beelden voorschotelt. Van der Plas: “Arias maakt over het algemeen installaties, waarin thema's als leven, dood, seks en ziekte zijn verwerkt. Op grond daarvan hebben wij hem gevraagd. We wilden namelijk ook wat doen met de sporen die de Rijksgeneeskundige Dienst in het gebouw heeft achtergelaten. Het is zijn bedoeling de klinische wachtkamer sfeer te herscheppen.” Van der Plas steekt niet onder stoelen of banken dat ze erg onder de indruk is van Fernando Arias. Met bewondering vertelt ze over zijn laatste werk, dat momenteel op de Colombiaanse Biënnale is te zien. “De directrice van de internationale tentoonstelling liet hem vooraf per brief weten dat er nauwelijks geld beschikbaar zou zijn. Fernando, die politiek zeer geëngageerd is, gebruikte die brief voor zijn kunstwerk. Op een glasplaat - besmeurd met zijn eigen bloed - heeft hij de tekst met cocaïne nagemaakt. Op die manier stelt hij het Colombiaanse systeem aan de kaak, waar drugs en geweld nog altijd de boventoon voeren en kunst het onderspit moet delven.”

Volgens Els van der Plas is het typerend voor niet-westerse kunstenaars om een boodschap te verpakken in hun werk. “Nederlanders daarentegen zullen dat zelden doen”, zegt ze. “Heb jij wel eens een westers kunstwerk met de burgeroorlog in voormalig Joegoslavië als thema gezien? Om nou te stellen dat we hier te gezapig zijn, is wat al te gemakkelijk. Ik denk dat het meer te maken heeft met onze modernistische traditie, die vooral gericht is op vorm, kleur en verhouding.”

Toch was het niet zo zeer de politieke boodschap als wel de schoonheid van de hedendaagse niet-Westers kunst, die de 36-jarige kunsthistorica deed besluiten in 1988 de Gate Foundation op te richten. “Ik heb tijdens en na mijn studietijd veel in Azië gereisd. Gedurende mijn speurtochten daar ontdekte ik de meest fantastische dingen. Op een gegeven moment werd ik uitgenodigd door een rijke verzamelaar in Hong Kong, die Chinese moderne kunst bezat. Toen ik zijn collectie te zien kreeg, was ik verrast. Moet dit voor de rest van de wereld verborgen blijven, vroeg ik me af.”

Dat Van der Plas met haar stichting, die de uitwisseling van westerse en niet-westerse kunst beoogt, eind jaren tachtig in een gat sprong, ervaarde ze met de eerste tentoonstelling van de Gate Foundation. “In 1989 had ik werk van vier Zuid-Indiase kunstenaars naar Nederland gehaald. Dat raakte ik aan de straatstenen niet kwijt. Uiteindelijk kon ik in kasteel Arcen in Limburg terecht. Over de hoeveelheid bezoekers had ik niet te klagen, hoewel die eigenlijk voor de tuinen kwamen. De tentoonstelling en de catalogus vond ik heel geslaagd. Maar de kunstwereld toonde geen belangstelling.”

Datzelfde jaar betekende niettemin een keerpunt voor de internationalisering van de kunst. In het Parijse Centre Pompidou werd 'Magiciens de la Terre' geopend. Een grote tentoonstelling met westerse en niet-westerse hedendaagse kunst, die was geselecteerd door Jean Hubert Martin, de huidige directeur van het Musée National des Arts d'Afrique et d'Océanie en tevens bestuurslid van de Gate Foudation. Naar aanleiding van de tentoonstelling barstte een enorme discussie los, herinnert Els van der Plas zich. Wat valt onder de noemer 'kunst' en wat onder 'volksvlijt'?, was grofweg de inzet van het verhitte debat. “Uiteindelijk meenden sommigen dat de tentoonstelling niet louter door westerlingen samengesteld had mogen worden”, vertelt Van der Plas. “Desondanks resulteerde 'Magiciens de la Terre' in een enorme 'push' voor de niet-westerse kunst.”

Van der Plas beaamt dat het westen in een wel erg laat stadium oog is gaan krijgen voor het hedendaagse werk van niet-westerse kunstenaars. “De belangstelling voor muziek en theater uit onder meer Afrika en Azië kwam veel eerder op gang. Ik denk dat het te maken heeft met het feit dat via dergelijke cultuuruitingen veel directer kan worden gecommuniceerd. Beeldende kunst daarentegen is in dit deel van de wereld een elitaire aangelegenheid. Synoniem voor woorden als geld en macht. Het opmerkelijke is dat de meeste niet-westerse landen eens gekoloniseerd zijn geweest. En zodoende op de hoogte van wat er in het westen leeft. Vice versa is dat niet het geval. Omdat wij onder andere Afrikanen in feite nog steeds niet als echt gelijkwaardig beschouwen.”

Ondanks de late start is er volgens Van der Plas de afgelopen jaren veel veranderd. “Er is tegenwoordig structureel aandacht voor niet-westerse kunst. Alleen de manier waarop het nog vaak wordt gepresenteerd, stuit me enigszins tegen de borst. Wanneer ik werk wil zien van bijvoorbeeld Mexicaanse kunstenaars, ben ik aangewezen op een landententoonstelling in het Tropenmuseum. Op zich ben ik blij dat ik daar terecht kan. Maar die hele entourage - een nagebouwde stad met de nodige toeters en bellen, enzo - is bepaald niet ideaal. Waarom wordt die kunst niet gewoon in een galerie onderbracht? Dan wordt zij zeer waarschijnlijk eerder serieus genomen. In India hangen ze een Karel Appel toch ook niet in een volkenkundig museum?”

“De tijd dat het westen zich tegoed deed aan die 'leuke zelfgemaakte spulletjes' uit verre landen is voorbij. Maar met vooroordelen word ik nog steeds geconfronteerd. Ook in de kunstwereld wordt niet-westerse kunst nog wel eens louter als een exotisch genoegen gezien. Daardoor werd onze subsidie-aanvraag door de Raad voor cultuur negatief beoordeeld. Maar gelukkig heeft staatssecretaris Nuis het advies niet overgenomen. Voor de komende vier jaar ontvangen we 1 miljoen gulden van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Daarnaast krijgen we van de gemeente Amsterdam jaarlijks een halve ton voor huisvesting. Hadden we dat geld na onzekere jaren van fondsen aanboren niet gekregen, dan had de Gate Foundation wat mij betreft opgehouden te bestaan . Er wordt steeds vaker een beroep op ons gedaan. Ook vanuit het buitenland. En als je de middelen niet hebt, kun je aan die aanvragen niet voldoen.”

Voor Van der Plas staat vast dat de internationalisering van de kunstwereld een onomkeerbaar proces is. “Er zijn sceptici die beweren dat het om een trend gaat. Maar daar ben ik het absoluut niet mee eens. Neem de voortschrijdende communicatie. De machtsverschuivingen op mondiaal niveau; Azië wordt al maar rijker. Dergelijke ontwikkelingen hebben ook hun beslag in de kunstwereld. En 'last but not least': de samenleving die steeds gemêleerder wordt. Onze taak om allochtone kunstenaars in Nederland te promoten en te stimuleren, blijft daarom een belangrijke poot van de Gate Foundation.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden