Interview

Eman en Karima durven nee te zeggen tegen besnijdenis

De Egyptische tweelingzussen Eman (22) en Karima (22)zagen tegen hun besnijdenis op. Beeld Eman Helal

Jarenlang zagen de Egyptische tweelingzussen Eman (22) en Karima (22) ertegenop: hun besnijdenis. Ze weigerden, en bleven dat doen. Een reconstructie, op de Internationale dag tegen vrouwenbesnijdenis.

Toen ze klein was droeg Eman liefst wijduitlopende jurkjes. Op het modderige pad waaraan ze opgroeide, in een van de voorsteden van Cairo, danste ze eindeloze pirouettes. Tot ze er bang van werd. Van meisjes uit de buurt had ze gehoord dat die deze jurkjes aanmoesten na 'het snijden'. Een broek konden ze dan niet meer aan.

'Het snijden' is de term die Eman en haar tweelingzus Karima (22) gebruiken voor meisjesbesnijdenis. Of, voor wie dat een te zacht woord vindt voor het wegsnijden van de gevoeligste plek in het lichaam van een vrouw: genitale verminking, female genital mutilation (fgm). Meisjes die de behandeling hebben ondergaan missen hun clitoris, en soms ook nog hun schaamlippen, of gedeelten daarvan.

Liep ze na die verhalen van de buurmeisjes in een jurkje over straat, vertelt Eman, dan moest ze er aan denken. "Ik kon soms vanzelf steken voelen, tussen mijn benen, daar van binnen. Niet dat ik echte pijn had, maar ik beeldde het me helemaal in: zo bang was ik er voor."

Op een zwartleren bank in het kantoor van de tolk halen de zussen Hussein hun herinneringen op aan de tijd dat hun moeder erop hamerde dat ze de behandeling moesten ondergaan. De tweeling ("Of we van één of van twee eitjes zijn? Hoe bedoel je?" - vragen die iets zeggen over de staat van het Egyptische biologieonderwijs) is alleen uit elkaar te houden door kapsel en karakter. Eman, met zwarte krullen tot halverwege de rug, is actrice en danseres, en had vorig jaar een rol in een Egyptische uitvoering van 'Moulin Rouge'. Karima is journaliste, studeert nog Spaans, en draagt de zwarte krullen in een boblijn.

Tussen de tweeling en hun buurmeisjes is een belangrijk verschil: Eman en Karima wisten sinds ze een jaar of tien waren ongeveer wat ze te vrezen hadden van 'het snijden'. Hun moeder borduurt handdoeken bij de plaatselijke afdeling van een ontwikkelingshulporganisatie. En daar hing, herinnert Eman zich, een kaart van het Midden-Oosten. "Landen waren in verschillende tinten gekleurd, van lichtroze tot donkerrood. Erboven stond: 'De verspreiding van fgm'." Karima weet nog dat ze voor het eerst over 'het snijden' hoorde in een kindertoneelstuk van dezelfde organisatie. "Het ging over een meisje, Yusra. Degene die de operatie deed, was niet eens dokter, maar een kapper. Zo zwaargelovig was die familie."

Eman: "Ja, dat weet ik ook nog, het ging over bloedingen, en de andere slechte gevolgen voor je gezondheid."

Oma's en tantes

Diezelfde avond deed Eman navraag bij haar moeder. "Of ze van plan was om op mij ook zo'n operatie te doen, vroeg ik. 'Ja', zei ze. Ze moet hebben gedacht dat ik het wel wilde." Aan die eerste gesprekken thuis hebben de twee vage herinneringen. "Wat ik nog wel weet", zegt Eman: "Er is een korte periode geweest dat mama er op tegen was - ook zij had informatie gekregen van de ontwikkelingsorganisatie. Totdat oma en tantes zich ermee gingen bemoeien. Die waren er volledig van overtuigd dat het moest gebeuren, dus begonnen ze mijn moeder over te halen."

Karima: "Op een gegeven moment zei mama hetzelfde als zij: 'Ga naar de dokter'."

Eman: "Ik ging tegen mijn moeder in. Op een dag, in een park liep het uit op ruzie. 'Al kom ik in een rechtbank tegenover je te staan', zei ik, 'Dit gaat over mij, en niemand heeft het recht om zoiets bij me te doen'. Mijn moeder werd boos dat ik zo'n grote mond opzette, maar ze hield er een tijdje over op."

Om er twee jaar later, toen de zusjes dertien waren, weer over te beginnen. Eman: "Nu was ze ernstiger dan eerst. 'Het is gezond', zei ze." Kwam de familie thuis op bezoek, dan hoorden de zusjes weleens dat het over hen ging. "Oma beweerde dat het wegsnijden van het gevoelige plekje ervoor zou zorgen dat je lichaam groeit. Het zou hormonen aanwakkeren ofzo. Ik zei 'nee', maar ze hielden aan. Doodeng. Ik kreeg al kippenvel als we erover praatten. En ik wilde sowieso niet dat de dokter mijn gevoelige delen te zien zou krijgen."

Documentaires

De oorbellen van Eman zwiepen mee op haar woorden. "Onze oudere zus begon zich er ook in te mengen: 'Het is een heel belangrijke operatie', zei ze. Op een gegeven moment meed ik gesprekken met mijn moeder en zus maar helemaal, om te voorkomen dat ze er weer over zouden beginnen. Dan ontliep ik ze soms een hele week, bleef ik zo lang mogelijk op straat hangen. Ondertussen begon ik er meer over te lezen en over op te zoeken. Ik las ergens dat seks er kouder van kon worden. En dat er dus hoge scheidingscijfers zijn in landen waar het snijden veel voorkomt. Ik zag documentaires bij de organisatie waar we eerder over vertelden. Intussen had ik door dat het me geen enkel voordeel zou brengen. Met de kennis die ik verzamelde probeerden we hen te overtuigen: Dit is wetenschappelijk bewezen, en in Europa doen ze dit niet, ook moslims niet."

In een hoek van de bank, spelend met haar telefoon, hoort Karima het verhaal van haar zus aan. "Ik herinner me alleen nog hoe bang ik was. Ik was een stil, verlegen meisje, durfde niet over dit soort dingen te praten, vluchtte naar mijn kamer als het er over ging. Op een jeugdkamp waren meisjes uit de sloppenwijken, die de operatie al gehad hadden, en er over vertelden. Ik kon het niet aanhoren. Later probeerde mijn vriendin Majar er met me over te praten, maar dat wilde ik niet, al begreep ik toen heus wel dat ik ervoor moest zorgen dat het me niet zou gebeuren."

Voor je man

Eman: "Ik was degene die voor je heeft gepraat. Of beter: Geschreeuwd en gevochten."

Karima: "Ja, gelukkig maar. Ik voelde me er zekerder door. Want ik begon me meer en meer zorgen te maken om de dag dat we naar de dokter zouden moeten."

Eman: "Mama zei ook: 'Ik wil dat je de operatie doet voor je man', en legde uit dat het te maken heeft met reinheid. Ik zei: 'Nee, het gaat om mij, en om mijn eigen lichaam'."

Er is nooit een moment geweest dat hun moeder zei: 'Vooruit, we doen het niet'. Op een gegeven moment hield ze er gewoon over op. Oma stierf, en de tantes zagen ze steeds minder, alleen nog in het voorbijgaan op straat. Er is niet meer over het snijden gesproken. Karima: "Er was een tijd om over dit onderwerp te praten, een korte tijd, en die is nu lang voorbij."

Geen van twee nemen ze hun moeder, over wie ze vol liefde spreken, iets kwalijk. Van andere moeders die ook bij de ontwikkelingsorganisatie kwamen, weten ze dat die hun dochters wel lieten besnijden. "Mijn moeder stond onder druk van familieleden die belangrijk voor haar waren", zegt Eman. "We hebben heel, heel, heel erg geluk gehad met haar", zegt Karima. "Je moet weten: dat ze nooit naar school is geweest, altijd twee banen had om onze studies te betalen, en dat mijn vader zijn leven op de bank slijt met een dubbele verslaving: hasj en alcohol." Het blijft even stil. "Ze is een goede vrouw in een smerige wereld."

Thuis ging de strijd al snel om andere dingen. 'Vroeg thuiskomen'. 'Geen korte jurken'. 'Verboden te dansen'. 'Hoofddoek ophouden'. En de lijst gaat door, zucht Eman. Met die kwesties bemoeit zich ook een nog niet eerder genoemd familielid: hun broer. Nadat Karima en Eman twee jaar geleden besloten hun hoofddoek af te doen, maakte hij er een persoonlijke strijd van om zijn zusjes weer in het gareel te krijgen.

Dit gevecht met de broer was zwaarder. Karima: "Hij sprak niet met ons, maar vocht met zijn handen. Ik zou niet eens meer weten hoe vaak mijn broer ons geslagen heeft, zo vaak was het. Mijn moeder en zus streden met woorden en ideeën, probeerden ons te begrijpen. Hij haat alleen maar." Zo nu en dan zoekt hun broer nog problemen. Maar hij krijgt ons er niet meer onder, zegt Karima. "We hebben het gehaald. Feitelijk heeft hij het opgegeven."

Over het waarom van het snijden bestond geen onduidelijkheid. "Het is simpel", zegt Eman: "Voorkomen dat meisjes seks willen. Eigenlijk kennen we het concept van seks voor het huwelijk hier niet, dat komt in Egypte bijna niet voor. Maar ouders denken: 'Als we de gevoelige plek voor eens en altijd wegsnijden, dan roeien we elke mogelijkheid daarop uit, want als een jongen en meisje een relatie beginnen, zou er theoretisch gesproken iets kúnnen gebeuren."

Karima: "Je mag niet geil worden, snap je? Dan zul je niet zondigen. Ze gebruikten een godsdienstige term, tahara, waar alle regels over reinheid onder vallen. Ga je voor het gebed naar de toilet, dan moet je je wassen - dat soort dingen. Ik heb mensen ook wel eens horen zeggen dat het soenna is, wat wil zeggen: 'aanbevolen door de geleerden'."

Eman: "Ik denk dat godsdienst er alleen bij gesleept wordt om mensen te overtuigen, bij gebrek aan wetenschappelijke argumenten. Er is juist een tekst uit de hadith, de overleveringen uit het leven van de Profeet, waarin staat dat hij zijn dochter niet liet besnijden, en er is sowieso geen duidelijk Koranvers dat het opdraagt. Ik vind: Het gaat erom hoe je je dochter opvoedt. Geef je haar een goede basis, een goede opleiding, dan zal ze pas iets doen als ze er klaar voor is. Dat heeft niets met het snijden te maken."

Dat Eman nu haar stem hees praat, is te danken aan haar strijdbaarheid, en de wil om tegen het gebruik te vechten. "Hoor ik nu dat iemand dit van plan is met een dochtertje, dan ga ik er tegen in, voor zover dat enigszins mogelijk is."

Met vriendinnen praten de twee er nog steeds niet zomaar over. Karima weet van haar beste vriendinnen dat ze er op tegen zijn, maar het is geen gespreksonderwerp. Zij heeft even een vriendje gehad. "Maar hij weet niet dat ik die behandeling niet heb laten doen."

Vriendinnen besneden

Eman: "Het is een heel persoonlijk onderwerp, dus ik weet niet eens van al mijn beste vriendinnen of ze de operatie hebben moeten ondergaan. Op een kamp hadden we het bij hoge uitzondering een keer over seks - bleek dat twee van mijn drie toenmalige vriendinnen besneden waren. Ze vertelden me dat het gezond was, en dat je het moest doen. Ik wist toen al dat ze ernaast zaten, maar heb dat niet gezegd. Het was al gebeurd, wat maakte het nog uit? Mijn mening over hun geslachtsdeel zou hen kwetsen. Zij hadden niet door dat het hun leven op een negatieve manier beïnvloedde. Niet zo gek als je niet weet wat je mist."

Dat Karima hier nu überhaupt over wil praten, is voor haar iets nieuws. Twee jaar geleden had ze dat niet gedaan. "Ik voelde me toen nog erg beschaamd."

In de tussentijd ging ze door een 'transformatie', zegt ze, die begon met twijfel over het geloof. Pogingen om via facebookberichten antwoorden te vinden bij een jonge islamitische prediker, waar ze, tussen twee haakjes, stiekem ook verliefd op was, liepen op niets uit. Bij colleges Spaanse geschiedenis hoorde ze voor het eerst over de Maya's. "Die hadden ook piramiden. Ze dachten, net als moslims, dat de mens geschapen was. Alleen niet door één god, maar door meerdere goden. Mensen maakten ze van mais." Ze lacht nog om haar eigen ontdekking. "Mythes! Elke cultuur heeft zijn mythes!"

Karima noemt zich nu deïst. "Pas toen ik die dingen helder had, begon ik over mezelf te praten." Met het eerder genoemde vriendje ging het op zo'n nare manier uit dat ze in een depressie belandde. En sindsdien is er een gelatenheid, kan het haar niet meer schelen wat mensen van haar denken. Dus eet ze bijvoorbeeld gewoon op straat tijdens de ramadan - al raadt haar oudere zus dat nog zo af, en vertelt ze dit verhaal, ook al hoort dat niet. "Ik hou me niet aan de regels. Niemand in dit land trekt zich iets van mij aan, niemand heeft enige achting voor me. Wat maakt het dan uit of ik me iets van hen aantrek?"

Er is nog een laatste vraagteken. Tot op de dag van het interview dachten Karima en Eman dat hun oudere zus vlak na haar geboorte besneden is. Maar als Karima haar die ochtend vertelt wat ze gaat doen, praten over dit onderwerp, heeft ze voor het eerst het lef dat bij haar na te vragen. Dan blijkt haar zus óók niet te zijn besneden. Karima: "Ik was zo verbaasd. Waarom zou ze dan altijd met mijn moeder hebben meegepraat, en ons hebben aangemoedigd om naar de dokter te gaan?"

Niet bij alle meisjes

Eman weet het al, zegt ze. "Niet bij álle meisjes is het nodig, volgens hun theorie. Dat maakte mij destijds al zo boos. Zus hoorde kennelijk bij die meisjes. Maar ik, wij, niet. Mijn moeder kon dat weten: ze weet namelijk hoe ik er 'daar' uitzie."

Dan vindt Karima het genoeg geweest. Ze staat op, met een gezicht dat wit uitslaat, de deurklink in de hand. "Mag ik nu weg?"

Later, een op een, wil Karima wel uitleggen wat ze met de vertaalster erbij niet kon. Dat zij wél besneden moesten worden, en hun zus niet, heeft te maken een wijdverspreide theorie over de vorm van schaamlippen. Zijn die 'te groot', dan zou een vrouw bij het lopen vanzelf opgewonden raken. "Dan ga je dus automatisch op straat achter mannen aanlopen", legt Karima uit. "Even voor de duidelijkheid: dat dénken ze, hè? Nog zo'n fucking mythe."

Hoe kwam dit gesprek tot stand?

Praten over besnijdenis is hoogst ongebruikelijk in Egypte. Het vinden van een geschikte plaats voor dit interview kostte de nodige moeite. Een koffietentje of een hotellobby? Daar konden vreemden ons horen. Bij hen thuis? Uitgesloten. Tussen hun gezamenlijke slaapkamer van 3 bij 3 meter zit een dunne wand, en pal daarachter ligt vader op de bank. En al is de moeder nog zo gastvrij, dochter Karima wist al wat ze zou zeggen: 'Ik denk niet dat je broer dat goed vindt'. Voorts kent Cairo, een van de meest overbevolkte steden ter wereld, waar claxons alomtegenwoordig zijn, geen rustige plekken op straat. Na een middag zoeken was het haast alsof deze stad er op gebouwd is om taboes onbespreekbaar te houden. Het probleem werd opgelost toen de eigenaar van het vertaalbureau zijn kantoor aanbood. Op ons verzoek spraken we af met een vrouwelijke tolk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden