Ellende in Emmen

Het naoorlogse Emmen is meer dan een dierentuin. De tweede gemeente van het noorden, die zo vaak voor een onbeduidend provincieplaatsje wordt aangezien, heeft grootstedelijke problemen. Een rondrit met de burgemeester. ,,We moeten miljoenen bezuinigen terwijl het in een aantal wijken een pleurisbende is.''

,,Zie je hoe royaal het hier gestoffeerd is met groen?'', zegt Peter van der Velden, burgemeester van Emmen, tijdens de rondrit door zijn gemeente. De opzet van de oude woonwijken is inderdaad bijzonder: brede straten, hier en daar een middelhoge flat, kleinere flatjes maar vooral laagbouw, vaak met platte daken en veel gras en grote bomen rondom.

De aanleg van de wijken Emmermeer, Angelslo, Emmerhout en Bargeres in de jaren na de oorlog maakte deel uit van een ontwikkelingsplan van de landelijke overheid voor 'achtergebleven gebieden'. Zuid-Oost Drenthe was zo'n gebied. Met een soort Marshallplan werd Emmen in hoog tempo geïndustrialiseerd. Groene buurten moesten de bewoners van de omliggende arme dorpen overhalen om in de fabrieken te komen werken, want met de veenarbeid waarop de streek lang had geteerd was het definitief gedaan.

In de pers was er die jaren veel aandacht voor het uit de grond stampen van Emmen. Het was een sprekend voorbeeld van 'de maakbaarheid van de samenleving'. Emmen groeide uit tot de tweede gemeente van het noorden (nu 105 000 inwoners, van wie 57 000 in de plaats Emmen) en heeft met ruim vierduizend kleine en grote bedrijven de grootste industrieconcentratie van Noord-Nederland.

Een kwart miljoen mensen uit Emmen en omstreken (tot over de grens) maakt inmiddels gebruik van de winkels en andere voorzieningen. De dierentuin is de op één na grootste dagattractie van het land. Toch gaat het niet goed met de gemeente, vertelt een ernstige burgemeester Van der Velden. Emmen, dat zo vaak voor een dorp of onbeduidend provinciestadje wordt aangezien, heeft heuse grootstedelijke problemen.

Niet zo lang nadat de rijksoverheid weer uit Emmen was vertrokken, begon wat hier was opgebouwd langzaam af te brokkelen. Bedrijfssluitingen brachten voormalige veenarbeiders terug achter de geraniums. De plaats die het toonbeeld van modernisering was geweest, kreeg te maken met een imagoprobleem dat nog steeds levensgroot aanwezig is, zegt Van der Velden (45 jaar, lid van de PvdA).

Hij kwam in april 1996 op aandringen van de minister van binnenlandse zaken naar Emmen dat te kampen had met een bestuurscrisis. Op het stadhuis maakten twee topambtenaren lange tijd de dienst uit. Ze terroriseerden ondergeschikten en dronken en aten veelvuldig buiten de deur op kosten van de gemeente. Uiteindelijk kregen ze ontslag en stapten toenmalig burgemeester Lensen en de wethouders op.

Van der Velden - hij was burgervader van het Noord-Brabantse Rosmalen en wist nauwelijks waar Emmen lag - heeft alom bewondering geoogst voor de manier waarop hij nieuw elan bracht in bestuur en ambtelijk apparaat. Maar terwijl hij nog steeds veel werk heeft aan het herstel van vertrouwen en het bewaken van integriteit, moet hij ook zien te voorkomen dat Emmen in sociaal-economisch opzicht verder afglijdt. En dat terwijl de financiële middelen van de gemeente in feite zijn uitgeput.

Vanuit de dienstauto wordt duidelijk hoe uitgestrekt Emmen is. Het grondgebied van de gemeente beslaat 35 000 hectare, Emmen is minstens zo groot als Amsterdam en Rotterdam samen. Naast de plaats Emmen telt de gemeente veertien grote en kleine dorpen: van Klazienaveen (ruim 11 500 inwoners) tot het gehucht Zandpol (450 inwoners). Op het eerste gezicht lijkt er in de gemeente niet veel aan de hand. De stadswijken zijn nog steeds groen en veel leegstand is er niet. De veendorpen, waar familiebanden nog onderdeel zijn van de sociale structuur, ogen over het algemeen verzorgd.

,,Kijk, je hebt hier alles'', zegt Van der Velden als we in een van de dorpen een sauna en een beautyfarm passeren. Het 'Parc Sandur' (vakantiewoningen plus 1200 huizen) aan de Grote Rietplas tussen Emmen en Erica is volop in aanbouw, laat hij trots zien. En in het centrum van Emmen wordt druk gewerkt aan miljoenenprojecten: een spiksplinternieuw winkelcentrum en de 'traverse': een lange loopbrug dwars door het centrum vanaf de dierentuin naar de Noord-bargeres, waar het Noorder Dierenpark flink gaat uitbreiden.

Maar als de burgemeester een beetje onderuit op de achterbank dieper ingaat op de werkloosheid, de verpaupering, de probleemjongeren, het drugs- en alcoholmisbruik, doemt een ander beeld op. ,,In dit dorp is zo'n vijftien procent van de mensen zonder werk'', zegt hij als we door Zwartemeer komen. En: ,,Laatst hebben we weer vier miljoen gulden moeten bezuinigen op onder meer cultuur, terwijl het diezelfde week in de wijk Angelslo een pleurisbende was. Zo'n vijftig jongeren liepen onder invloed te kwallen en zorgden voor veel overlast. Eigenlijk is een gericht project nodig, maar we zitten financieel volledig aan het plafond.''

In de top-tien van sociaal zwakste wijken in gemeenten met meer dan 60 000 inwoners staan vier Emmer wijken, en in de top-dertig maar liefst negen. Slechts 53 procent van de Emmenaren tussen 15 en 65 jaar neemt deel aan de arbeidsmarkt. De sociale werkvoorziening is momenteel een van de grootste werkgevers in Emmen. ,,Veel mensen leven rond het bestaansminimum, en dan zijn de lokale lasten ook nog eens relatief hoog. Dat kan niet anders: alleen al het grote oppervlak van Emmen en het onderhouden van het wegennet brengt enorme kosten met zich mee.''

De belangrijkste oorzaak voor de financiële en sociale problematiek is de 'excentrische ligging' aan de Duitse grens en de slechte bereikbaarheid, zegt Van der Velden. Emmen is de enige 'honderdduizend-plus gemeente' die niet aan een snelweg ligt, al duurt dat niet lang meer: volgend jaar is de verdubbeling van de N 37 vanaf Hoogeveen klaar. Vanuit de richting Groningen moet je over een beruchte 'dodenweg' naar Emmen.

De laatste jaren is pijnlijk duidelijk geworden wat de prijs is van die ongunstige ligging. Veel bedrijven die zich met rijkssteun in Emmen vestigden, zijn inmiddels weer gesloten of bieden door automatisering nog maar weinig werk. ,,Er zijn hier mensen die al drie, vier keer zijn ontslagen.'' Nieuwe bedrijven kiezen niet makkelijk voor Emmen, wat ook een gevolg is van het vanouds gemiddeld lage opleidingsniveau van de bevolking. Weliswaar leidt de Hogeschool Emmen veel jongeren op, maar die trekken door gebrek aan interessante banen weg.

De afgelopen tijd heeft de gemeente intensief gelobbyd om in aanmerking te komen voor geld uit de pot voor Grote-stedenbeleid. Met als resultaat dat Emmen in maart op onderdelen werd 'toegelaten' tot dit beleid en 7,5 ton kreeg voor het 'herstructureren' van een aantal wijken (opknappen of slopen van woningen). ,,Een volstrekte druppel'', gromt de burgemeester. ,,Maar we hebben een voet tussen de deur.''

Hij verwijt minister Van Boxtel 'afstandelijkheid' en vindt het onterecht dat een aantal in omvang vergelijkbare gemeenten zoals Hengelo of Tilburg meer geld krijgt. ,,Die steden hebben dankzij hun torenhoge grondprijzen wel de nodige eigen revenuen om allerlei lastige taken te kunnen uitvoeren. Er dreigt een tweedeling te ontstaan tussen gemeenten met veel bedrijvigheid en gemeenten die er niet in slagen genoeg economische activiteit aan te trekken.''

Onderweg vertelt Van der Velden dat bijna ieder dorp een eigen sporthal heeft, allemaal in de jaren zestig en zeventig gebouwd. ,,Volgens de kengetallen waarmee ze in Den Haag rekenen, hebben we er teveel. Maar moeten we dan aan ouderen vragen om helemaal in Emmen naar een cursus bewegen te gaan?'' Blijft het probleem dat er in de buitengebieden achterstallig onderhoud is en dat dorpsbewoners met een schuin oog kijken naar voorzieningen in Emmen, ,,terwijl er ook geen geld is om daar de zeer goedbezochte schouwburg te renoveren.''

Emmen doet zelf al het nodige om uit de malaise te raken, verzekert hij. ,,We benutten geld en menskracht optimaal door de bureaucratie zo min mogelijk kans te geven.'' Grote terreinen ten zuiden van Erica en bij Barger-Compascuum zijn geschikt gemaakt voor glastuinbouw. Er staan al heel wat kassen - Emmen telt nu vijftienhonderd tuinders - maar een feit is dat veel Westlanders niet staan te popelen om te verhuizen naar de voormalige Drentse veenkolonieën.

Industriegebied is er eveneens in overvloed. Als de snelweg vanaf Hoogeveen straks klaar is, verwacht Van der Velden een duidelijk effect op de gronduitgifte. Op de nieuwe meubelboulevard en het business-park is de vraag nu al groot. En ook Emmen merkt wel íets van de groeiende nationale economie: de gemeente kreeg er dit jaar al 1500 arbeidsplaatsen bij, vooral in het midden- en kleinbedrijf.

,,De hijskranen in het centrum van Emmen werken stimulerend'', weet de burgemeester. ,,De mensen vinden het mooi dat er weer wat gebeurt.'' Gelukkig maar, want het winkelcentrum waarin een particuliere investeerder 225 miljoen steekt, kost de gemeente 50 miljoen gulden en aan de loopbrug van de dierentuin betaalt ze 12 miljoen mee, al wordt dat laatste bedrag als het goed is terugverdiend uit parkeergeld. Van der Velden vindt het een goed teken dat de lokale politiek deze plannen aandurfde, ,,na de moeilijke bestuursperiode die achter ons ligt.''

Hoopgevend was ook dat DSM vorig jaar besloot in Emmen te blijven en ruim 250 miljoen gulden te investeren. Dat schept nieuwe banen, die een hoger opleidingsniveau vergen. De hogeschool gaat daarom werklozen bijscholen. Van der Velden: ,,Ondanks alles hebben we genoeg gemotiveerd personeel. Mensen in deze gemeente bezitten opvallend veel veerkracht.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden