Elke strohalm grijpen om te overleven

Theater

Trommelen in de nacht RO-theater

Het is doodstil. In een decor van ongebleekt katoenen coulissen gebeurt niets. Alhoewel. Als verstolen kiert van rechts en links een wolkig blauw en het silhouet van een schoorsteen. Een scène verder echter blijkt de hele achterwand blauw en is al een hele huizenrij in de coulissen er tegenover verdwenen.

Wonderlijk hoe, zoals ooit in 'Deafman Glance' (1971) van Robert Wilson of 'Licht' (1996) van Gerardjan Rijnders, juist het traag verschuiven van een toneelbeeld een hele wereld kan oproepen. Als je wacht lijkt de tijd stil te staan, als je wordt afgeleid is het of het je door de vingers glipt.

Zo vergaat het Anna in 'Trommelen in de nacht' (1922) van Bertolt Brecht. Al vier jaar wachtend op de terugkeer van de door de oorlog opgeslorpte en inmiddels doodverklaarde Andreas, is ze intussen zwanger geraakt van de parasiet Murk. En dan, als ze zich tenslotte maar verlooft, is daar opeens Andreas.

Het lijkt wel een klucht, als het niet zo intriest was. Die tegenstelling bepaalt de toon van de voorstelling. Behalve van Anna (zuiver gespeeld door Hannah van Lunteren) is de speelstijl cartoonesk. De spelers - met een glansrol van Jacqueline Blom als gluiperdje Murk - bewegen en praten alsof zij zich in een zelf geschapen stripverhaal bevinden die de boze buitenwereld buitensluit.

Juist de vervreemdend werkende overdrijving haalt de kleinburgerlijkheid van hun gedrag tevoorschijn, waardoor dat zelfs een zekere compassie oproept. Waartegen de droefenis van Anna haast als iets ongepast sentimenteels afsteekt. Zoals haar ook verweten wordt.

'Trommelen in de nacht' speelt vlak na de Eerste Wereldoorlog wanneer een communistische revolte de nog amper gelikte wonden weer openrijt. Die dreiging is voelbaar aanwezig op toneel, zeker door het geraffineerde slagwerk van Eric Thielemans, maar ook in het ongepolijste toneelbeeld.

De achtergrondluchten, van blauw tot zwart tot geel verglijdend, zijn afgestemd op de bedrijven van het stuk, maar houden er geen gelijke tred mee. Zoals alles hier uit het lood staat. Als de feesttafel van de verloving verschuift, blijft alleen Anna's stoel eenzaam in de ruimte staan.

Alles straalt uit dat hier alleen maar slachtoffers zijn, die niettemin - ook Anna op het eind - elke strohalm grijpen om te overleven. In een unieke co-regie halen Jetse Batelaan en Alize Zandwijk (met decorontwerper Theun Mosk) de poëzie in Brechts hier zelden gespeelde stuk naar voren. Door de rake beeldtaal geboetseerd tot een verstild spektakel van troostend absurdisme.

Hanny Alkema

Tournee t/m 8-10. Info: www.rotheater.nl

Klassiek

Concertgebouworkest

Vreemd geïntoneerde noten? Jawel. Twee dirigenten naast elkaar in hetzelfde stuk? Ook nog. De AAA-serie voor actueel, avontuurlijk en aangrijpend van het Concertgebouworkest opende spectaculair.

Voor de Vierde symfonie van Charles Ives was het orkest omgegooid. Pianist Ralph van Raat markeerde het midden van het podium en werd geflankeerd door hout en koper, de strijkers zaten achter hem. Tussen het publiek bevond zich het Nederlands Concertkoor, en bovenaan de trap, in de gang, een strijkje plus harp.

Ives schreef een groots, maar toch vatbaar werk, brutaal, maar beschaafd. Een paar noten in salonsfeer worden gevolgd door een massief geluid met fanfaretrekken, en de fuga met sappige streken roept een plechtige sfeer op. Petje af voor de welgevormde uitvoering van het Concertgebouworkest, waarbij twee dirigenten - Peter Eötvös en Bas Wiegers - in de weer waren om de musici in de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw en die daarbuiten in het gareel te houden.

Ander groots materiaal kwam voorbij in het verse symfonische concert voor piano en orkest 'Le désenchantement du monde' van Tristan Murail (1947), een opdrachtcompositie van onder meer het Concertgebouworkest die zijn Nederlandse première beleefde.

Krachtig pianistisch spel in een effectvol idioom, en ook: geregeld zag je de handen van Pierre-Laurent Aimard over het klavier gaan, maar hoorde je hem niet en versmolt hij met het orkest. Murail daagt uit, goochelt met kleuren in een geconcentreerde toontaal die bezinning en verzadiging kent.

Een beeldend verklankte opmaat van deze AAA: 'Jeux Vénitiens' van Witold Lutoslawski.

Frederike Berntsen

Uitzending: 23 september om 14.15 uur via Radio 4.

Jazz

Wolfert Brederode Quartet

Op het podium staan de musici van het Wolfert Brederode Quartet bijna letterlijk op een lijn. Dicht bijelkaar, niets mag ze ontgaan. Want hoewel de muziek op de luisteraar een andere indruk maakt, hebben de muzikanten betrekkelijk weinig houvast.

Wat in de muziek het eerst opvalt, zijn de meeslepende, beeldende melodieën die zich onmiddellijk in het hoofd van de luisteraar nestelen. Meer verholen vindt daaronder echter een ingenieus spel met ritme en ruimte plaats dat uiteindelijk minstens zo belangrijk is. Brederode en zijn bandleden creëren melodielijnen die zo welluidend zijn dat tegenwicht noodzakelijk is. Zonder dat wordt de muziek een zeepbel, mooi van kleur maar te broos om te beklijven.

Dat hoognodige contrast is er. Door de klankkleur van de verschillende instrumenten subtiel tegen elkaar uit te spelen; bijvoorbeeld door een dramatisch piano-akkoord te pareren met een zachte tik op een belletje, of met een onverwacht schelle noot van de klarinet. Ook ritmisch zijn er voortdurend verschuivingen die de muziek tot het einde toe spannend houden.

Dat Brederode een pianist is in de traditie van Keith Jarrett en Paul Bley was al wel duidelijk. Maar meer nog dan hun lyriek is hij hun onbegrensdheid ter harte gaan nemen. Zijn muziek wordt steeds vrijer. De nieuwste stukken hoorden daardoor tot de beste in de set. De vorig jaar verschenen cd 'Post Scriptum' was al meesterlijk, maar in het Bimhuis bewees het Wolfert Brederode Quartet dat het alleen maar beter wordt.

Mischa Andriessen

Dans

Celebrating Hans Nederlands Dans Theater

Een groots en toch intiem verjaardagsfeestje; dat is wat Nederlands Dans Theater (NDT) heeft belegd voor Hans van Manen, die afgelopen juli tachtig jaar is geworden. In de roerige geschiedenis die de Nederlandse dansmeester met het Haagse dansgezelschap heeft beleefd - hij kwam er, ging er weg, kwam weer terug en ging er weer niet al te gezellig weg - heeft hij in een tijdspanne van vijftig jaar daar toch maar liefst 62 balletten gemaakt, bijna de helft van zijn omvangrijke oeuvre.

Je kunt dus wel zeggen dat Van Manen in het DNA zit van NDT, maar ook andersom: NDT zit in dat van hem.

Dat werd duidelijk in de gekozen werken die afgelopen weekend in bijzijn van de maestro in Lucent Danstheater werden gedanst. Door zowel de 'volwassen' groep NDT 1, als de jonkies van NDT 2, het 'opleidingsgezelschap' voor uitzonderlijk danstalent. Sleutelwerken, stuk voor stuk: 'Kleines Requiem' (1996), 'Solo' (1997), 'Simple Things' (2001) en het fenomenale 'Fantasia' (1993) waar we uit het pluche werden geblazen door NDT's sterdansers Karyn Benquet en Bastien Zorzetto. Een heerlijke onderdompeling in 'typisch' Van Manen-werk: volslagen helder, geen pas te veel, geniaal muzikaal en immer die spanning, waar toch altijd lucht in zit.

Zijn uniciteit werd verwoord door zijn (ex-)muzen, die op film hun bijzondere ervaringen met hem deelden. Voor de gelegenheid waren de woorden van Gertrude Steins gedanste gedicht 'Shutters Shut' op Van Manen aangepast. De finale was ronduit lekker: met een knipoog naar Van Manens onberispelijke gevoel voor stijl paradeerden de dansers op een catwalk met kostuums én 'signature'-passen uit de bijbehorende werken in een zinderende, en vaak geestige Van Manen-fashionshow. NDT's sexappeal en wakkere creativiteit van weleer waren weer helemaal terug.

Wat een bijzonder cadeau aan Van Manen, en het besef: wat een geweldig cadeau heeft de jarige maestro óns al die jaren met zijn werk gegeven!

Sander Hiskemuller

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden