Elke dag een nieuw corruptieschandaal, Kenianen zijn het zat

Demonstranten in Nairobi eisen de arrestatie van corrupte ambtenaren. Beeld LightRocket via Getty Images

Het lukt Kenia maar niet om het hardnekkige spook van de corruptie serieus te bestrijden. Binnen de overheid is het goed mis. "Als we niet uitkijken, vreet corruptie ons op."

Die woorden zijn van een gefrustreerde Edward Ouko, baas van het Keniaanse equivalent van de algemene rekenkamer in juni. Jaarlijks tonen zijn rapporten aan dat tussen een kwart en een derde van de nationale begroting niet verantwoord is. Onvoldoende bonnen voor uitgaven, onbegrijpelijk hoge prijzen voor aankopen, of onvindbare goederen waarvoor wel betaald is. Welk deel slordige boekhouding is en welk deel corruptie, is giswerk.

Zeker is dat corruptie in Kenia groot is en ongehinderd groeit. Denk aan kruiwagens die een lokale overheid op papier koopt voor 1000 euro per stuk. Of het ministerie van onderwijs dat zijn eigen land koopt met geld uit de nationale begroting. Of het overheidselektriciteitsbedrijf dat willens en wetens het volledige bedrag neerlegt voor duizenden haperende transformatoren. 

Corruptie in Kenia is niet geheimzinnig. Iedereen weet ervan, er worden mensen gearresteerd, maar zelden of nooit veroordeeld.

Een goed teken

De laatste tijd gaat geen dag voorbij zonder een nieuw schandaal. Een deel daarvan wordt vanuit de overheid naar de media gelekt. "Dat is een goed teken maar nog lang geen oplossing", meent Samuel Kimeu, directeur van de Keniaanse afdeling van de internationale anti-corruptiewaakhond Transparency International. "Corruptie wordt pas aangepakt als daders worden veroordeeld en geld wordt teruggestort."

Corruptie was er al onder het Britse koloniale bewind dat over Kenia heerste, en ging door na de onafhankelijkheid, 55 jaar geleden. Het fenomeen lijkt in omvang snel te zijn toegenomen sinds president Uhuru Kenyatta in 2013 aan de macht kwam. In dat jaar werden er ruim drieduizend corruptiezaken onderzocht. Drie jaar later waren dat er bijna achtduizend.

Dat betekent niet dat Kenyatta extra aandacht heeft voor het probleem. Hijzelf is niet verantwoordelijk voor de de onderzoeken, maar een anti-corruptiecommissie. Ook veel Kenianen zelf spannen rechtszaken aan.

Kenyatta, die in zijn laatste ambtstermijn zit, spreekt zich tegenwoordig wel vaker en onverbloemd uit tegen corruptie. Resultaten heeft het nog niet opgeleverd. Uit de index van TI over hoe de bevolking van een land corruptie ervaart, blijkt dat Kenia slecht presteert: op plaats 124 van de 157 landen. Scandinavische landen en Nederland staan in de top tien. 

Miserabel

Kimeu stelt dat de gewone man en vrouw het hardst getroffen worden door de diepgewortelde corruptie in Kenia. Daardoor zijn er onvoldoende medicijnen in de goedkope staatsklinieken, en is het onderwijs op de gratis staatsscholen belabberd. "Wil iemand adequate gezondheidszorg en onderwijs, dan kan dat alleen in privéziekenhuizen en op privéscholen. Die zijn duur en 80 procent van de bevolking kan ze niet betalen. Overigens wordt wel iedereen geacht belasting te betalen."

Dat zorgt voor worstelingen in het dagelijks leven van veel Kenianen en bezorgt ze stress. Kenia scoort miserabel in het jaarlijkse VN-onderzoek naar de gelukkigste landen ter wereld.

De overheid maakt zich schuldig aan corruptie, maar de epidemie heeft zich ook verspreid onder de bevolking.

Kimeu geeft als voorbeeld een waterput in het droge, hete noorden van Kenia. Het water was bestemd voor bewoners, voornamelijk nomaden en hun dieren. Zij beheerden zelf de gemeenschappelijke pot geld voor het onderhoud van de pomp. Regelmatig ging die kapot, maar ondanks dat iedereen betaalde voor het watergebruik, was de kas altijd leeg.

Stevig bedrag in kas

"We gingen er heen en voerden discussies met bewoners over corruptie en de gevolgen. De gemeenschap koos een nieuwe waterputcommissie. Sindsdien zit er een stevig bedrag in de kas", vertelt Kimeu. "Dat is mooi, maar bij corruptie gaat het niet alleen om het bedrag. Het gaat ook over het effect op mensen. Als we de waterput als voorbeeld nemen, is de vraag wat het gebrek aan water op langere termijn betekende voor de gezondheid van de mensen en het vee, hun bron van inkomsten. Dat is niet te kwantificeren."

Al jaren staat in Kenia de politie bij Transparency International te boek als meest corrupte organisatie, op korte afstand gevolgd door justitie. Juist de organen die de wet moeten uitvoeren en overtreders bestraffen. "Daar ligt het probleem", zegt Kimeu. "Kenia faalt als rechtsstaat en zolang die situatie bestaat, komt er geen einde aan corruptie."

Beeld Ilona Eveleens

John Wambua, schoonmaker

"Onderwijs op staatsscholen is officieel gratis. Maar in de praktijk is dat niet zo. Ik betaal per kind 500 shilling (ruim 5 euro) lesgeld per semester. Hetzelfde bedrag betaal ik voor een extra leerkracht die de school heeft ingehuurd, omdat de overheid onvoldoende geld geeft om voldoende leerkrachten in te huren.

"Dan betaal ik ook nog 300 shilling voor de bewaker van het schoolterrein. Als het schoolgebouw gerepareerd moet worden, betalen de ouders dat. Bonnen krijg ik niet voor al die betalingen."

Beeld Ilona Eveleens

Jackson Nambaka, bewaker

"Alle overheidsdocumenten waarop we gratis recht hebben, kosten ons toch geld. Toen ik mijn persoonsbewijs aanvroeg moest ik 250 shilling betalen voor het transport van het papier! 

"Nadat mijn kind was geboren, had ik vijf dagen vrij genomen om een geboortebewijs te regelen. Ze vertelden me dat het maanden ging duren als ik het gratis wilde doen, maar voor 2000 shilling kon het binnen een dag. Dat is bijna 20 procent van mijn maand salaris. Uiteindelijk wist een fixer het voor 1000 shilling binnen een uur te regelen. Moedeloos word ik er van."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden