Elk vertrek een museum op zich

Een museum waar de kunst tot op de wc hangt: in kasteel Anholt, vlak over de grens bij Doetinchem en Zevenaar, is een van de grootste privéverzamelingen van Europa te zien.

In kasteel Anholt in het Duitse Isselburg hangt zoveel kunst dat zelfs de toiletten er vol mee hangen. Museumdirecteur Duco van Krugten is er bescheiden onder. Hij geniet er zichtbaar van rond te lopen te midden van eeuwenoude geschiedenis. „Het fascineert me dat de collectie bij elkaar is gebleven, en dat nog steeds in hetzelfde gebouw.”

Uitkijkend over de baroktuinen vertelt Van Krugten dat zich in het kasteel één van de grootste en oudste schilderijenverzamelingen in privébezit van West-Europa bevindt. „Allemaal te danken aan de vorstenfamilie Salm-Salm, die zich van traditie bewust is. De grote waarde is er bij elke generatie opnieuw ingeprent.”

De huidige vorst Carl Philipp woont nog steeds in enkele vertrekken bovenin het kasteel, maar veruit het grootste gedeelte is opengesteld als museum. Het is niet de minste collectie die de vorstenfamilie heeft bijeengebracht, met werken van schilders als Rembrandt, Breughel, Ter Borch, Ruysdael en Cranach. Van Krugten schreef recent een uitgebreide catalogus ’Vorstelijke schilderijenverzameling van Anholt’, waarin hij negentig van de ruim zevenhonderd schilderijen bespreekt. „En ja, ik vond het verschrikkelijk moeilijk een keuze te maken uit de collectie. Dus misschien komt er nog wel een tweede deel.”

Hoewel de familie de schilderijenverzameling als afgerond beschouwt, maakte Carl Philipp in 2007 nog één uitzondering toen hij ’Venus en Amor de honingdief’ van de Duitse schilder Lucas Cranach kocht op een veiling in New York. De beschikbare gelden zijn nu verder bestemd voor het nodige onderhoud. De museumdirecteur mag van geluk spreken dat de collectie zo goed als intact is gebleven. In de Tweede Wereldoorlog werd driekwart van de gebouwen vernield, maar kon de schilderijenverzameling veilig bewaard blijven.

„De geschiedenis van de collectie en die van het vorstenhuis Salm-Salm zijn nauw met elkaar verbonden”, zegt Van Krugten, die sinds 1974 in dienst is van de vorst. Ludwig Carlo Otto van Salm-Salm, die leefde in de tweede helft van de achttiende eeuw, deed bijzonder veel voor de kunstcollectie van de familie. Deze vorst was veel te vinden in de kunstscene van Parijs, waar hij bij een kunsthandelaar onder andere een werk van Rembrandt kocht. Toen de Franse Revolutie uitbrak en Franse revolutionairen optrokken tot aan de Rijn, verloor het vorstendom Salm-Salm twee kastelen in Frankrijk en België. „Gelukkig wist het personeel een deel van de collectie te redden en mee te nemen naar Anholt”, vertelt Van Krugten.

De verzameling schilderijen is inmiddels te groot om in zijn geheel in een museum te tonen. Een groot gedeelte van de collectie achterhouden in een depot ligt dan voor de hand, zo niet in kasteel Anholt. In de voorburcht van het kasteel is tegenwoordig een hotel gevestigd. Verdeeld over de ruim dertig kamers en conferentieruimtes van het hotel hangen nu ongeveer 150 schilderijen. „Achter glas”, zegt Van Krugten. „Zodat ze niet beschadigen. Ook hebben we werken gekozen die niet in een koffer passen.”

Het hotel is daardoor net een museum op zich. Zo zit de televisie kijkende hotelgast in de woonkamer tussen een aardige verzameling werken van de schilder Franz Nadorp.

In het kasteel aangekomen, lopen we via een drie kamers tellende bibliotheek naar de biljartkamer, waar de schilderkunstcollectie begint. „Dit was vroeger de favoriete kamer om de dag door te brengen. Waarschijnlijk vanwege de directe verbinding met de tuinen”, legt Van Krugten uit. „Veel topstukken werden daarom hier opgehangen. Het hing hier eerst drie rijen dik. Dat vonden we iets te overweldigend voor de museumbezoeker. Dus toen is er veel weggehaald. Maar recent zijn we daar op teruggekomen en zijn we een tweede rij gestart.”

Van Krugten wijst één van de topstukken aan. Het is de ’Oude vrouw’ van een schilder die zijn werken met ’I S’ signeerde. Tot in de twintigste eeuw werd dit werk toegeschreven aan Rembrandt. „Nog steeds zijn er kunstkenners die het als een echte Rembrandt beschouwen.”

We lopen verder en komen terecht in de ridderzaal, waar te zien is hoeveel aanzien de vorstenfamilie had. „Hoe bekender de familie werd, hoe meer landschappen plaats moesten maken voor portretten.” Een huiswet in de vorstenfamilie zorgde ervoor dat de oudste zoon alles erft en beheert in naam van de generatie, waardoor de kunstverzameling bijeen blijft. „Waar veel families het beheer overdragen aan een stichting om de collectie als geheel te redden, blijft het bezit hier dus in de familie.” Volgens Van Krugten ’een kwestie van opvoeding’. „Dat neemt niet weg dat er in het verleden nog wel eens flink gestreden is om het beheer.”

De meesterwerken hangen bij elkaar in een permanente tentoonstelling. Midden in de zaal, tegenover het eerder genoemde werk van Cranach hangt ’Diana met Aktaeon en Kallisto’ van Rembrandt uit 1634. „De vorst waakt er wel voor dat de Rembrandt centraal hangt.”

Het favoriete schilderij van Carl Philipp is ’Heilige Maria Magdalena met de zalfbeker’ van de ’meester van de vrouwelijke halffiguren’, een Vlaamse schilder waarvan de naam onbekend is. Krugten: „Het heeft de fijnste details. Zoals een flinterdunne kraag, die je bijna niet ziet.”

In weinig musea zul je rondgeleid worden langs de toiletten. In Anholt is het echter de moeite waard. Daar zijn de toiletten geplaatst in wat vroeger de opslagruimte van de keukenmeester was. Maar daar waar vroeger de hammen hingen, is nu onder meer een serie spotprenten te zien van hoofden van Franse presidenten waarop landkaarten getekend zijn. „Het is moderne kunst die de vorst in zijn studententijd heeft aangeschaft”, licht Van Krugten toe. „Het zijn geen Picasso’s, maar best aardig om te zien.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden