Elk protest vindt zijn eigen plein

De opstandige studenten in Venezuela hebben ook hun plein. Wat ooit een oase was voor de hoofdstedelijke chique is nu de bekendste verzetshaard tegen de revolutie.

Vroeger was Plaza Altamira een van de rustigste plaatsen van de Venezolaanse hoofdstad. Het plein vormde een elegante open ruimte in een welgestelde buurt; een begrip in Caracas, met bankjes, waterpartijen en een karakteristieke obelisk. Spelende kinderen, verliefde stelletjes en keuvelende oudjes vonden er de rust die elders in het hectische Caracas ontbrak. Boekenliefhebbers hadden er hun boekenmarkten, muziekliefhebbers hun concerten en gelovigen hun openluchtmissen op zondag.

Maar Altamira is zijn onschuld kwijt. Sinds half februari is het plein de uitvalsbasis van de felle studentenprotesten waarbij in het hele land al veertig doden vielen. Ontevredenheid over inflatie, corruptie en criminaliteit brengt duizenden de straat op tegen president Nicolás Maduro. Altamira is hun honk. Loeiende sirenes, rokende barricades en wolken van traangas maken het plein met regelmaat het beruchtste slagveld van Caracas. Spandoeken domineren het beeld, een megavlag van Venezuela hangt tussen de bomen, graffiti siert de muren: "Wie opgeeft, verliest".

Caracas is geen stad van grote pleinen, zoals Mexico-Stad of Bogotá. Daarvoor was Venezuela in de koloniale tijd niet belangrijk genoeg. De metropool bestaat uit tientallen aan elkaar gegroeide dorpen, allemaal met hun eigen koloniale pleintje, formaat 16de eeuw met veel groen en een standbeeld van bevrijder Simón Bolívar. Een geschikte verzamelplaats voor protest ontbreekt. De vorig jaar overleden leider Hugo Chávez concentreerde zijn aanhang op de Avenida Libertador, een brede boulevard, goed voor honderdduizenden mensen maar onhandig van vorm. Hoe verder van het podium, hoe groter de plasmaschermen waarop de mensen toch hun leider konden zien.

Ook Altamira is niet ideaal voor een mooie samenscholing. Een monumentale fontein in het centrum belet ieder overzicht. Precies daarvoor slaat een buitenproportionele ingang tot het gelijknamige metrostation een gat in het plein waar niemand kan staan. Het actieplein dankt de eer voornamelijk aan zijn ligging aan de 'goede kant' van Caracas. Hier woont de welgestelde middenklasse, die de oppositie het sterkst steunt. In tegenstelling tot het westen en het centrum, waar de armen wonen in hun roodbakstenen volkswijken, en waar juist veel steun is voor de revolutie, de sociale programma's van president Maduro. Het volk is radicaal verdeeld, de partijen staan lijnrecht tegenover elkaar en die polarisatie trekt geografisch een lijn door de stad: de revolutionairen op het historische Bolivarplein in het centrum, de oppositie op het Altamiraplein in het oosten.

De ironie wil dat wijlen president Hugo Chávez uitgerekend aan dit plein zijn politieke traject uitdacht tegen zijn vermaledijde middenklasse. Toen hij in 1994 vrijkwam na een celstraf voor zijn couppoging twee jaar eerder, deelde hij een appartement met een van zijn vertrouwelingen. Die vertelde later dat de kamers klein waren, dat hij wakker lag door het gesnurk van Chávez, en ook dat de luitenant-kolonel daar tot het inzicht kwam dat een politieke loopbaan veel effectiever zou zijn dan een staatsgreep. Vier jaar later won Chávez de verkiezingen en startte de revolutie waartegen nu op hetzelfde plein de demonstranten te hoop lopen.

Hoewel de opstandige studenten zich graag spiegelen aan de protesten in Oekraïne, is Altamira nooit een Venezolaans Euromaidan geworden. Altamira heeft zijn eigen dynamiek. De protesten komen pas in de middag op gang, en zelfs dan met een grote onvoorspelbaarheid. Soms is er dagenlang niets aan de hand. Dan weer ontstaat als vanuit het niets een wegblokkade. Soms door vreedzaam demonstrerende studenten, gesteund door families uit de buurt, die de doorgaande wegen langs het plein blokkeren met slogans en borden: 'Als de tirannie wet wordt, is rebellie een recht.' Dan weer door relschoppertjes, met doeken om het hoofd en gasmaskers tegen het traangas - niet vies van een provocatie met brandende barricades van autobanden en vuilniszakken, als opmaat voor een nachtelijke confrontatie met de politie. De veldslagen zijn op internet vanuit verschillende hoeken live te volgen dankzij de webcams die solidaire buurtbewoners uit hun raam op het slagveld hebben gericht.

Verloedering

Als de volgende morgen de traangasdampen zijn opgetrokken, slalomt het ochtendverkeer om de rokende resten van de nacht. Het is voor iedereen nog wennen. Buurtbewoners klagen dat de verloedering van Caracas, die al jaren vanuit het centrum oprukt, de goede buurten heeft bereikt. Buitenlandse journalisten, die doorgaans verblijven in de luxe hotels in de wijk en vroeger de hele stad door moesten voor nieuws, hebben hun rellen tegenwoordig op de stoep.

De diplomaten van de Nederlandse ambassade, schuin achter het plein, zitten op de eerste rang. Een blik vanaf het balkon volstaat voor een actueel ambtsbericht naar Den Haag; veilig vanaf de negende verdieping en toch recht van het front. Automobilisten scannen de lokale zenders om te weten of ze moeten omrijden. Kantoren in de buurt sluiten al maanden om vier uur. Winkels en restaurants doen slechte zaken. Alleen een Turkse eettent blijft zelfs tijdens de zwaarste rellen open, zegt de ober: "We moeten toch ons geld verdienen."

Altamira is een plein met historie, in de jaren veertig gebouwd door de steenrijke ondernemer en architect Luis Rocha, die zelf het grootste deel van de wijk zelf bezat. Hij wilde een plaats waar de betere families van Caracas konden flaneren, om te zien en gezien te worden. Op oude prenten vormen de vijvers, de obelisk en het daarachter gelegen Altamiragebouw een harmonieuze eenheid tegen het decor van de majestueuze hellingen die Caracas aan de noordkant begrenzen. Rocha kon niet bevroeden dat zijn plein nog eens zou veranderen in een politieke arena van een revolutie die zijn pijlen zou richten op zijn eigen welgestelde klasse.

Het plein is niet voor het eerst het centrum van protest. Legendarisch werden de dertig muitende officieren die er op een avond in 2002 op een podium klommen, Altamira tot "bevrijd gebied" verklaarden en andere militairen opriepen zich ook te keren tegen de regering van Hugo Chávez. De muiterij groeide uit tot een permanente manifestatie met politieke optredens door de week en een Heilige Mis op zondag. Maar de grote opstand der strijdkrachten bleef uit. De 'bevrijding van Venezuela' bleef beperkt tot dat ene plein en tot deze koene maar betrekkelijk kleine voorhoede van de contrarevolutie.

Naarmate de maanden verstreken nam ook de publieke belangstellig af, tot alleen nog wat familieleden zich bekommerden om de onfortuinlijke bevrijders. Achter het podium tikte een digitale klok de tijd weg: 2064 uur, 25 minuten en 13 seconden. Wat was bedoeld als teken van volharding, werd een toonbeeld van uitzichtloosheid. De ooit zo trotse generaals veranderen in trieste zonderlingen. In verfomfaaide uniformen met scheef hangende medailles, ongeschoren en met wallen onder de ogen, leken ze op de wereldvreemde achterhoede van een verloren oorlog. De helden van Altamira bleven alleen achter op hun bevrijde plein. Tot ze op een ochtend waren verdwenen, in alle stilte van hun podium gestapt.

De studenten tonen zich niet minder strijdvaardig. De eerste poging het verzet te breken hebben ze overleefd. Op een vroege maandagochtend in maart verschenen honderden militairen op het plein. Vuilnismannen voerden smeulende autobanden en vuilnis af. Spandoeken en ander strijdmateriaal werd op het trottoir uitgestald als trofeeën van de Grote Actie, afgebakend door de lantaarnpaal die de avond ervoor nog onder luid gejuich was omver getrokken. Een vijftig man sterke schoonmaakploeg gekleed in rode T-shirts ging aan de slag met borstels, bezems en zeep om ieder spoor van protest van de stoep te wassen. Verderop haalden schilders hun kwast over de namen van de tientallen omgekomen studenten die op de muren waren gekalkt. Onder het toeziend oog van de politie liet de gemeente drie springkastelen opblazen om de wereld te laten zien dat Altamira weer de plaats was van vrede en revolutionair geluk.

Veel effect op de protesten had het niet. Tegen vieren liepen de eerste demonstranten weer rond de fontein. Spontaan ontstonden gesprekken tussen de tegenstanders van de revolutie die langzaam het plein weer overnamen en de voorstanders die zagen dat ze in de minderheid raakten. Discussies werden felle debatten met veel Venezolaanse temperament - maar zonder klappen - over socialisme, fascisme, de strijd om wat je gelooft, de revolutie, respect, dictatuur en de dank aan onze commandant Hugo Chávez. Er werd geschreeuwd maar geluisterd zoals in Venezuela al vijftien jaar nauwelijks meer gebeurt. Politie en soldaten hielden zich gedeisd. Een studente liep langs: "Mooi hè, dit moment van democratie."

Surrealistische kermis

Terwijl voor- en tegenstanders van de revolutie luidkeels hun gelijk haalden, was de rest van het plein stilaan veranderd in een surrealistische kermis. Schilders smeerden hun laatste potten uit over de graffiti van gisteren. Peuters vermaakten zich krijsend in de opgeblazen springkastelen. Een twintigtal gelovigen bad hardop voor vrede bij het beeld van de Heilige Maagd onder de obelisk. Hun gezang werd overstemd door het getoeter waarmee langsrijdende automobilisten hun steun betuigden aan de demonstranten. Op de achtergrond stonden honderden soldaten en politieagenten stoïcijns in het gelid. De cameraploeg van de staatstelevisie die een protestloos plein had moeten filmen, keek werkloos toe. De live verslaggeving in de avondjournaals werd op het laatste moment geannuleerd - volgens de presentator als gevolg van "een technische storing."

Symbolen van verzet: Tahrir, Taksim, Maidan

Geen opstand zonder plein. Een van de bekendste recente voorbeelden is het Tahrirplein in Cairo, toneel van de revolutie die in 2011 ex-president Hosni Moebarak ten val bracht. Twee jaar later was het plein toneel van protesten tegen Moebaraks opvolger Mohammed Morsi en weer later tegen de militaire regering die hem heeft afgezet. Ook in Turkije vond ontevredenheid zijn uitlaatklep in de bezetting van een plein: het Taksimplein in Istanbul was vorig jaar maandenlang symbool van verzet tegen de regering van premier Erdogan. Niet minder legendarisch werd het Maidan in Kiev, dat sinds begin dit jaar de voorpagina's haalden als centrum van fel pro-Europese verzet tegen president Victor Janoekovitsj en dat in de volksmond 'Euromaidan' is gaan heten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden