Elk chimpansee-volkje heeft zijn eigen cultuur

Tot nu toe spraken biologen liever van groepsspecifieke eigenschappen als chimpansees hun eten wasten of noten kraakten, vaardigheden die in de ene groep gewoon waren maar elders nooit werden vertoond. Na een omvangrijke studie kunnen ze er niet meer omheen: ook een groep chimpansees heeft zijn eigen cultuur.

Misschien kunnen we ons chimpansees nog wel voorstellen in de keuken, met een schort voor en een pollepel in de hand, maar op het architectenbureau achter een tekentafel? Nee, ze vlooien elkaar en gebruiken heel slim een stok om mieren te vangen, maar laten we ze nou niet van hoogstaande cultuur verdenken.

Toch, na het artikel van enkele vermaarde apenonderzoekers, gisteren in het wetenschappelijke tijdschrift Nature, moeten we de chimpansees naast ons dulden. Talloze gedragingen geven ze via sociale omgang aan hun nazaten en aan groepsgenoten door. Geen wonder dat het gedragsrepertoire tussen chimpansee-volkjes uit verschillende regio's in Afrika sterk varieert: cultuur dus, net als bij ons.

Dat ze zich op de kop krabben, kunnen we ongetwijfeld aan hun genen toeschrijven, maar dat een Japans makaakje een halve eeuw terug plotseling met een zoete aardappel naar het water liep om de modder eraf te vegen, gaf te denken. Spoedig renden andere jonge groepsleden ook met hun pieper naar de rivier en binnen tien jaar was het een gewoonte.

Nu maakt één slim aapje of één verworven gewoonte nog geen cultuur. Noem dat aardappels wassen maar liever een 'groepsspecifieke eigenschap of traditie', spraken biologen af. Dat wordt nu moeilijk, na de inventarisatie in Nature van onder anderen Jane Goodall, waarbij zeven langlopende chimpanseestudies over heel Afrika bijeen zijn geveegd. Opgeteld beslaan ze 151 jaar observaties, en het moge duidelijk zijn: deze dieren ontwikkelen tal van gedragingen - in hofmakerij, gebruik van gereedschap en optutten - die typerend zijn voor hun groep en hun plekje.

Natuurlijk, sommig gedrag is geen chimpansee vreemd, zoals het gebruik van bladeren als drinknap of het zwaaien met een stok om de aandacht te trekken. Ander gedrag - haar kammen met een twijg, een stok als spade gebruiken of een blad om insecten op te dweilen - is zo zelden waargenomen dat biologen er nauwelijks betekenis aan hechten. Weer ander gedrag kun je gewoon noodgedwongen noemen: zo bouwen chimpansees geen nachtverblijf op de grond als het er wemelt van de luipaarden en leeuwen.

Van 65 onderzochte gedragingen bleven er uiteindelijk 39 over waarvan sommige bij de ene groep ontbraken en bij de andere dagelijkse praktijk vormden. Of groepen hadden voor eenzelfde klus elk een andere truc geleerd. Mieren vangen en eten bijvoorbeeld, dat is een kunst: zoiets kun je met een kort stokje doen, waarna je de bescheiden vangst mier voor mier oppeuzelt, maar doeltreffender is een lange stok in één hand die je laat 'vollopen' met mieren om met de andere hand in één streek de hele bubs in je mond te vegen. Het is maar waar je als chimpansee in Afrika bent geboren welke methode je hebt geleerd.

Noten kraken, ook zoiets: dat doen ze alleen in West-Afrika, en vreemd genoeg houdt dat gedrag abrupt op bij de Sassandra-N'Zo rivier in Ivoorkust. Aan de overkant hebben ze het niet kunnen afkijken. Dat brengt de biologen tot de conclusie dat dit gedrag eerder door sociale interactie (cultureel) wordt overgedragen dan door de genen. Daar zijn ze temeer van overtuigd door het feit dat het gedrag binnen één ondersoort van chimpansees net zo sterk varieerde als tussen verschillende ondersoorten.

Cultuur dus? Tja, reageert de etholoog Frans de Waal in een begeleidend commentaar, dat is nou zo'n vraag als 'kunnen kippen vliegen?' In vergelijking met een albatros hou je het niet droog bij dat gefladder, maar ze komen er desnoods toch mee boven in de boom. Hoe bescheiden ook naar onze standaarden gemeten, De Waal ziet niet in waarom het variërende chimpansee-gedrag geen cultuur mag heten.

Vaardigheden, zoals het gebruik van gereedschap, worden in het algemeen wel door de genen gestuurd, begrijpt hij, maar niet in detail. Alsof de genen nauwkeurig instrueren welk mierenstokje het meest voldoet of vertellen welke bladeren je als aap het beste kunt gebruiken om een luie stoel te fabriceren.

Blijft de vraag hoe chimpansees elkaar leren welke hamer en welk aambeeld het beste zijn voor welke noot, of hoe je bladeren als washand kunt gebruiken. Maken ze elkaar alleen maar opmerkzaam op zulke voorwerpen, imiteren ze elkaar of is de overdracht nog complexer? Dat weet De Waal nog niet, dat moeten ze nog eens goed bij jonge, inventieve chimpansees in gevangenschap bestuderen. Die vinden nog wel eens wat uit en de rest in zo'n chimpanseekamp blijkt dan niet achterlijk. Hoe het ook zij, voor De Waal staat vast dat de mens in biologisch opzicht al nooit op zichzelf stond, en nu cultureel ook niet meer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden