Elitaire zoektocht naar een 'progressief fundamentalisme'

De schrijver

Souleymane Bachir Diagne (Senegal, 1955) is hoogleraar Frans en filosofie aan Columbia University, New York. 'Filosoferen in de islam?' is zijn eerste boek dat in het Nederlands wordt vertaald.

Centrale stelling

Wantrouwen jegens filosofie en angst voor de rede lopen als een rode draad door de geschiedenis van de islam. Volgens islamitische religieuze leiders leidt overmatig redeneren onherroepelijk tot ongeloof en het uiteenvallen van maatschappelijke structuren.

Ooit was het anders. Tijdens het gouden tijdperk van de islamitische wereld, tussen de achtste en dertiende eeuw, werd het werk van Aristoteles en andere Griekse filosofen in het Arabisch vertaald. Filosofen als Avicenna (980 - 1037) en Averroes (1126 - 1198) gebruikten de aristotelische rede om inzicht te verkrijgen in de kenbare werkelijkheid. Religieuze teksten werden door hen niet naar de letter gelezen, maar gewaardeerd als allegorieën voor de menselijke honger naar kennis en inzicht. Avicenna en Averroes bedreven 'falsafa', een vertaling van het Griekse woord 'philosopheia'.

Aan de andere kant van de geschiedenis stond de Perzische theoloog en scherpslijper Ghazali (1058 - 1111). Ook hij kende de falsafa op zijn duimpje, maar hij gebruikte de rede juist als retorisch instrument om geloofsdogma's te verdedigen en verstevigen.

Het lijkt erop dat het 'kamp-Ghazali' uiteindelijk heeft gezegevierd over de rationalisten. Af en toe pleiten er nog denkers voor een islam die verenigbaar is met pluralisme en de kritische rede. Zo schreef de Indiase dichter en filosoof Mohammed Iqbal (1877 - 1938) onder invloed van Henri Bergson dat de islam bovenal een nieuw begrip nodig had van tijd. Moslims moesten zich niet vanuit 'een verkeerd respect voor het verleden' tegen de moderniteit afzetten, meende Iqbal: 'Geef niet af op de tijd, want de tijd is God.'

Opvallende passage

"Er moet een antischolastische beweging plaatsvinden: de ogen opslaan om ze op het boek van de wereld te laten vallen. Descartes zei over de filosofie dat zij het openen van deuren en vensters is. Op soortgelijke wijze verklaart Afghani (een Afghaanse denker en pan-islamist, MvT) dat 'een filosoof iemand is wiens geest geprikkeld wordt door alles wat zich op de wereld voordoet en bevindt, niet iemand die als een blinde een weg volgt waarvan hij het begin en einde niet kent'."

Reden om dit boek niet te lezen

Diagne maakt veel ruimte vrij voor de starre figuur van de theoloog Ghazali. De auteur beweert dat het gebruiken van de rede om geloofsdogma's te versterken potentieel tot hervormingen kan leiden - een beetje zoals je ook per ongeluk penicilline kan uitvinden. Maar terwijl Descartes via filosofische scepsis uitkwam bij 'Ik denk, dus ik ben', leidde Ghazali's gebruik van de rede juist tot verkettering van rationalisten. Dat Ghazali daarbij optrad als een soort 'schaap in wolfskleren', een stiekeme beoefenaar van de falsafa die extra intolerant was jegens de onverdraagzamen, is volgens het nawoord een wat al te gulle interpretatie door Diagne.

Reden om dit boek wel te lezen

Van buitenaf hameren op de noodzaak om de islam te hervormen zal tot niets leiden, valt uit Diagne's boeiende, toegankelijke geschiedenisles op te maken. De schrijver zet zich bovendien af tegen het idee dat de islamitische wereld zonder theologen als Ghazali een 'wereld van Galileo's en Newtons' was geweest.

Wat is er dan wel nodig om islam en moderniteit met elkaar te verzoenen? Diagne introduceert een op het eerste oog wat verwarrend begrippenpaar: 'reactief fundamentalisme' versus 'progressief fundamentalisme'. Een progressieve fundamentalist haalt zijn inspiratie uit de oorsprong van zijn geloof, en vindt zo 'telkens de eerste, vrije, revolutionaire opwelling' terug, maar dan wel ontdaan van de dogmatische bijzaken die zich later aan de religie hebben gehecht.

Met het concept van 'progressief fundamentalisme' wil Diagne bijdragen aan de restauratie van een kritische geest binnen de islam. Voorlopig lijkt dat nog - net zoals overigens in de tijd dat de falsafa angstvallig voor het volk verborgen werd gehouden - een uiterst elitair project.

Zoals Westerink en Van der Zweerde opmerken, vormt reactief fundamentalisme de grootste belemmering. Dat probleem is 'actief en actueel'.

Filosoferen in de islam?

Souleymane Bachir Diagne

Uitg. Vantilt; 160 blz. euro 17,50

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden