Elia Kazan ontdekte James Dean en Marlon Brando

'America, America' luidde de titel van de - totaal geflopte - film waarmee Elia Kazan (1909) begin jaren zestig zijn plaats in de (film)wereld nader verklaarde. In deze semi-autobiografie heeft een jonge Armeen omstreeks de eeuwwisseling schoon genoeg van de terreur van de Turkse overheid. Hij besluit te verkassen naar Amerika, dat paradijs op aarde. Wanneer hij na vele omzwervingen eindelijk in New York aankomt, heeft Kazans alter ego al zoveel ellende achter de kiezen, dat hij zelfs de Amerikaanse droom met het nodige cynisme bekijkt.

Elia Kazan zelf arriveerde begin deze eeuw aan de zijde van zijn Armeense ouders in het vermeende paradijs op aarde. In de jaren dertig en veertig maakte hij er furore als linkse regisseur van toneelstukken waarin de schaduwzijden van the American way of life werden belicht. Zo regisseerde hij werk van Tenessee Williams, Arthur Miller en Thorton Wilder. Nog meer faam verwierf theater-man Kazan met de Actor's Studio die hij eind jaren veertig samen met Lee Strasberg oprichtte. De jonge acteurs die daar op basis van Freuds psycho-analyse onderwezen werden in een geheel nieuwe acteerkunst, zouden in de jaren vijftig en zestig gezichtsbepalend worden voor Hollywood.

Kazan zelf ontdekte James Dean ('East of Eden' uit 1955) en Marlon Brando (op zijn best in 'On the waterfront' uit 1954) voor het witte doek. Dat hij in zijn glorie-periode (de jaren vijftig) helemaal in de ban verkeerde van Freuds kritische gedachtengoed blijkt ook uit de derde film die iedereen bij het horen van Kazans naam weet te noemen: 'A streetcar named desire' (1951) naar het gelijknamige toneelstuk van Tenessee Williams.

Wie nu terugblikt op Kazans films uit de jaren vijftig en zijn veel minder bekende films uit de jaren veertig en zestig, kan maar één conclusie trekken. Ze lopen wat al te makkelijk in de pas met progressief geachte politieke en psychologische opvattingen die destijds in Amerika in de mode waren. Kazan zelf was en werd nooit een cynicus. Wel had hij een grote hang naar 'politieke correct' geachte, kritische gedachten. Daardoor doen zijn films erg gedateerd aan. Toch bieden ze ook nog wel wat genoegens. Kazan inspireerde zijn acteurs opvallend vaak tot grootse daden, die hij met veel visueel lef accentueerde. Bij hem danst, swingt en vliegt de camera er vaak lustig op los en worden de expressieve mogelijkheden van de zwart-wit- en kleurenfilm meestal optimaal uitgebuit. Bovendien was Kazan een realist pur sang. Zelfs typische studio-films wist hij te verrijken met veel couleur locale en flarden alledaags leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden