Schaatskoorts

Elfstedentocht wordt nog zeldzamer

Friesland, 4 januari 1997, de Elfstedentocht. De kopgroep van de wedstrijdrijders passeert Bartlehiem op weg van Dokkum naar Leeuwarden, 12 km voor de finish.Beeld Piet den Blanken

Een Elfstedentocht kan doorgaan als het ijs overal 15 centimeter dik is. Twintig jaar geleden was dat nog zo, maar de kans dat het nog eens zo hard zal vriezen wordt steeds kleiner.

Het is vandaag twintig jaar geleden dat de laatste Elfstedentocht werd verreden. Het record van 1985 is nog net niet gebroken - toen hadden de liefhebbers 22 jaar moeten wachten - maar dat lijkt een kwestie van tijd.

Sterker nog, het is niet ondenkbaar dat Henk Angenent de laatste winnaar van de Elfstedentocht blijkt te zijn. De kansen op een periode van strenge vorst die lang genoeg aanhoudt, worden allengs kleiner.

Halverwege de twintigste eeuw werd de tocht nog eens in de vier jaar verreden, maar aan het eind van de eeuw was die frequentie gezakt naar eens in de elf jaar. Rond 2050 is die kans in het ongunstigste geval gezakt naar 0,2 procent. Oftewel: eens in de 500 jaar.

Deze kansen zijn gebaseerd op een rekenexercitie van het Planbureau voor de Leefomgeving. Een Elfstedentocht kan doorgaan als het ijs overal 15 centimeter dik is. Onderzoekers van het PBL lieten zien dat je daarvoor niet moet kijken naar de gemiddelde wintertemperatuur, maar naar de kou van de strengste vorstperiode.

Als het in een winter vijftien dagen achtereen ruim vier graden vroor - dat wil zeggen, de gemiddelde etmaaltemperatuur bleef aldoor beneden de -4,2 graden Celsius - dan was er volgens hen grote kans op een tocht. Er zijn vijftien Elfstedentochten verreden; slechts twee keer was het iets minder koud, en vier keer vroor het volgens de berekeningen hard genoeg maar ging de tocht niet door, bijvoorbeeld doordat sneeuw de ijsvorming had geremd.

Beter hopen op het toeval

Vervolgens rekenden ze uit wat bij een gemiddelde wintertemperatuur de kans is op zo'n vorstperiode. Rond 1900 was dat iets minder dan 20 procent. Dat percentage lag in de jaren veertig en vijftig op bijna 25, maar is nu gezakt naar iets meer dan vijf. Eens in de twintig jaar.

Voor de toekomst maakten de onderzoekers gebruik van de klimaatscenario's van het KNMI. Die zijn gebaseerd op de voorspellingen van het IPCC, het klimaatbureau van de VN, aangepast voor Nederland. In al die scenario's is die kans in 2050 een stuk lager: van 2 procent in het mildste geval - eens in de vijftig jaar - tot 0,2 procent in het scenario waarbij de aarde nog eens één graad warmer is dan nu en de invloed van de (warme) westenwind groot is.

Maar ook zonder dit statistische rekenwerk ziet de toekomst er somber uit voor De Tocht. Winters warmen toch al sterker op dan zomers. Bovendien wordt de kans op een stevig hogedrukgebied boven Midden-Europa, nodig voor een constante aanvoer van koude oostenwind, in de klimaatmodellen kleiner. En ten slotte: als er al zo'n hogedrukgebied ligt, is de wind niet meer zo koud. Siberië en het Arctisch gebied warmen immers veel sneller op.

Optimisten hopen op een spe­ciaal effect. Met het verdwijnen van het zeeijs rond de Noordpool neemt volgens sommigen de kans op een koudegolf hier toe, maar de meeste klimaatwetenschappers zien geen aanwijzingen voor die hypothese.

Nog een tegenvaller: een tocht kondigt zich niet van te voren aan. Ze komen soms in clusters - 1940, 1941 en 1942 bijvoorbeeld - maar in de hele geschiedenis van de Elfstedentocht is geen enkele voorspel­lende factor te ontdekken.

De schaatsliefhebber kan beter hopen op het toeval. Ondanks de huidige opwarming zaten de winters van 2010, 2011 en 2012 in de topveertig sinds 1901. Vooral in 2012 leek een Elfstedentocht nabij. De sneeuw was toen spelbreker.

Vandaag in TROUW, de Verdieping 2|3: Het mythische van De Tocht

Nog een keer die spannende finish zien?

Als u dit leest zijn de wedstrijdrijders alweer minstens een uur (of twee) onderweg. De NOS herhaalt vandaag het verslag van de Elfstedentocht van 4 januari 1997. De uitzending op nos.nl begon vanochtend, net als toen om 5.15 uur, de start om half zes. Henk Angenent kwam om 12.19 uur als winnaar over de finish, net voor Erik Hulzebosch. Bijna had iemand anders gewonnen, onthulde het programma 'Andere Tijden Sport'. Angenent schaatste tegen 7.00 uur in een kopgroep van zes het Slotermeer op. Vier van hen schaatsten verkeerd. Voor twee schaatsers was dat het einde van hun titelkansen maar Angenent en Henk van Benthem keerden na een minuut om en vonden weer aansluiting met de wedstrijdgroep.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden