Elf lijken, geen antwoorden

In een Italiaanse dorp worden elf lijken gevonden. Rond dat gegeven spint Sandro Veronesi een boeiende, symbolische roman over onze angst voor geweld en voor het onverklaarbare.

Maanden voor de publicatie van Veronesi's nieuwe roman bracht de site www.x-y.it de Italiaanse lezers al in de stemming met een mysterieuze boektrailer en interactieve pagina's vol intrigerende fragmenten en 'hints'. De site is tekenend voor de populariteit van Veronesi, die eerder furore maakte met leesbare en tegelijkertijd diepzinnige bestsellers als 'In de ban van mijn vader' en 'Kalme chaos'.

Net als Veronesi's vorige meesterwerken is ook 'XY' een fascinerende, symbolisch geladen vertelling. Ditmaal lijkt het hem vooral te doen om de schaduwzijden van ons door wetenschap en technologie beheerste, verklaarde, maar daarmee niet beschermde bestaan. In 'XY' vertelt hij over de beklemmende, verlammende angst voor alles wat we niet kunnen verklaren of begrijpen, de angst voor de talloze onvoorziene uitbarstingen van ideologisch, religieus, persoonlijk of natuurlijk geweld. In laatste instantie vertelt hij over onze nooit aflatende angst voor de dood die ons op zoveel absurde manieren zomaar kan overvallen.

Het verhaal speelt hoog in het onhergbergzame gebergte bij Trento, in een van de 'beschaafde' wereld afgesneden gehucht met de omineuze naam San Giuda ('Sint Judas'). Hier hebben mobiele telefoons geen ontvangst, hier bestaat geen televisie, hier is geen internet, hier zijn ook geen kinderen...

De Judas uit de naam van het gehucht is niet de verrader van Christus, zoals iedereen denkt, maar de in Europa vrijwel vergeten Judas Thaddeus, de beschermheilige van wanhopigen, verschoppelingen en miserabelen. Geen wonder dat deze heilige Judas zeer populair is in de katholieke delen van Latijns-Amerika en Azië.

Vanwege zijn devotie voor Judas voelt priester Don Ermete het als zijn roeping om de zielen van dit afgelegen en eenzame Noord-Italiaanse bergoord onder zijn hoede te nemen als hij, nota bene aan zijn vaders sterfbed, op het journaal hoort dat geen enkele priester erheen wil.

De levens van Don Ermete en dat van zijn vrouwelijke tegenhanger en helper dr. Giovanna Gassion, psychiater en psychoanalytica, worden totaal op de kop gezet door het lugubere bloedbad dat op een ochtend om 9.45 uur plaatsvindt bij de ijsboom in de bossen van San Giuda. Een mysterieus voorval waarbij maar liefst elf slachtoffers vallen (getallen, net als namen, lijken in dit boek zelden toevallig) die alle elf op totaal verschillende manieren zijn gestorven: een catalogus van de angstaanjagendste manieren om dood te gaan.

Na het bloedbad is de ijsboom van voet tot kruin rood, niet besmeurd en bespat, maar onwaarschijnlijk - onmogelijk - egaal. IJs en bloed blijken volledig vermengd. De enige levende ooggetuige, het paard Zorro, heeft bij terugkeer in het dorp een angstige, wanhopige, 'menselijke' uitdrukking in zijn ogen en zal de eerste tijd aan één stuk door huilen.

Priester Don Ermete is de eerste die de plaats des onheils bereikt en met eigen ogen het onmogelijke ziet. Giovanna wordt vanuit de bewoonde wereld in het dal op raadselachtige wijze naar de gebeurtenissen in San Giuda getrokken. Precies op hetzelfde moment dat zich in San Giuda de onzegbare ramp voltrekt, barst op haar vinger een diep, vijftien jaar oud litteken plotseling open en spuit haar bed en slaapkamer onder het bloed.

Met vereende krachten proberen priester en psychiater hulp en troost te bieden aan San Giuda's getraumatiseerde inwoners. Tegelijkertijd zoeken ze steun bij elkaar om dit bovennatuurlijke, apocalyptische onheil te doorgronden. Hun stemmen wisselen elkaar contrasterend af totdat ze uiteindelijk samenvloeien in diepgaande gesprekken.

De autoriteiten staan voor de onmogelijke opgave een rationele verklaring te geven voor iets wat zo volstrekt onlogisch en onverklaarbaar is. Hoewel hun officiële, maar natuurlijk verzonnen en vervalste lezing - moslimterrorisme! - lijnrecht indruist tegen de feiten en tegen de bevindingen van een heel legertje wetenschappers, lijkt deze verklaring gek genoeg minder bedreigend dan de waarheid en wordt ze zelfs geslikt door de meeste bewoners van San Giuda, die uit eigen waarneming weten dat dit niet waar kán zijn.

Waarvoor staan eigenlijk die mysterieuze X en Y, twee letters die in het Italiaanse alfabet niet eens voorkomen? Nergens wordt er in het boek expliciet op ingegaan, maar hun symboliek is wel degelijk van belang. Hinten ze naar de coördinaten van de plaats waar het onbeschrijfelijke bloedbad plaatsvindt?

Een X en Y op elkaar vormen het mysterieuze teken dat alle hoofdstukken scheidt. Aldus gegroepeerd lijken ze ook op een icoon van de curieuze boom buiten San Giuda die voor toeristen elk jaar wordt omgetoverd in een fascinerend ijsskelet, maar die in dit verhaal het epicentrum van het kwaad wordt. Zo prijken ze onheilspellend op het omslag van de Italiaanse editie (de Nederlandse editie slaat op dit punt de plank volledig mis).

Maar de overlappende X en Y doen tegelijkertijd denken aan een (Andreas)kruis, en aan een gemutileerd Chrismon, het teken van Christus. X en Y verenigen zodoende Goed en Kwaad. Ze verenigen óók de archetypische tegenstellingen tussen mannelijk en vrouwelijk, tussen rede en geloof, belichaamd door de twee hoofdpersonen.

Net als bij elke rampspoed stort de mondiale pers zich agressief en onbeschaamd op de plaats waar de gruwelen zich hebben afgespeeld. Ook San Giuda en zijn wereldvreemde bewoners zijn korte tijd wereldnieuws en worden verder beschadigd, vermorzeld door botte verslaggevers en cameramensen. Politiek en media hebben hun waarheden snel paraat en trekken weer verder.

Voor de twee hoofdpersonen en een enkele kritische geest liggen de zaken moeilijker. "Je moet alles begrijpen. Anders moet je alles geloven." Maar hier faalt de wetenschap en biedt het geloof geen antwoorden.

Giovanna en Ermete weten zich te redden door moedig te accepteren dat ze nooit zullen weten wat er bij de ijsboom is gebeurd.

Uiteindelijk staat ieder mens alleen tegenover het vele onverklaarbare en onzegbare rond leven en dood. En moet ieder mens dit met eigen middelen en vanuit het eigen leven tegemoet treden, aanvaarden en verwerken.

Sandro Veronesi: XY. Uit het Italiaans vertaald door Rob Gerritsen. Prometheus, Amsterdam. ISBN 9789044617627; 400 blz. € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden