Eisenhüttenstadt, destijds de klassenloze stad

In de DDR deelde je alles, zelfs de waslijn. Fabrieksstad Eisenhüttenstadt zit met haar bijzondere appartementenblokken vol sporen van de oude republiek.

Het valt meteen op als we Eisenhüttenstadt binnenrijden: reusachtige paddestoelen vormen het niet te missen silhouet van staalfabriek ArcelorMittal. Het stadje aan de Duitse kant van rivier de Oder dankt er niet alleen zijn huidige naam aan - Eisenhütte betekent hoogoven - maar het was ook de aanleiding om zestig jaar geleden een compleet nieuwe stad te bouwen.

In 1951 was Eisenhüttenstadt niet meer dan een lege vlakte naast de staalfabriek. Om de arbeiders te huisvesten moesten er woningen komen. Een klassenloze stad, waar iedereen werk had en comfortabel kon wonen. Onze gids Jörg Weise noemt het ideologie omgezet in steen, gebaseerd op de zestien Grundsätze des Städtebaus, die in de zomer van 1950 door de DDR-regering waren vastgesteld. Het derde uitgangspunt gaat over de relatie tussen stad en industrie: een stad ontwikkelt zich niet zomaar, maar is er vooral door en voor de industrie.

Drie van de vier woonblokken zijn opgeknapt. Een blok bestaat uit een aantal straten met in een vierkant symmetrisch gebouwde appartementencomplexen en voorzieningen als scholen en parken. Achter de woningen, die hier en daar opgesierd worden door politiek getinte muurschilderingen, liggen de gemeenschappelijke binnenplaatsen met tuinen, bankjes, speelvoorzieningen en de onvermijdelijke waslijnen. Dat laatste is hét symbool voor wonen in de DDR: je deelt alles, zelfs de lijn waar je de was aan hangt.

In de Karl-Liebknecht-Strasse, waar de oudste huizen van Eisenhüttenstadt staan, komt een vrouw op ons af. Ze begint spontaan te vertellen over de eerste jaren van de Planstadt, die tot 1961 Stalinstadt heette. "We moesten zelf meehelpen met de bouw. Het was zwaar werk, want er waren bijna geen machines voorhanden. Op een dag kwam partijleider Walter Ulbricht op bezoek. Toen hij ons zo bezig zag, gaf hij orders dat er machines moesten komen. En die kwamen", vertelt ze met zichtbare trots.

Het verhaal van de onbekende dame raakt hier de andere kant van de geschiedenis van Eisenhüttenstadt. De staalfabriek was al in bedrijf, terwijl de Idealstadt nog in aanbouw was. In de beginfase waren de arbeiders, vaak afkomstig uit voormalige Duitse gebieden in Polen en Rusland, dus aangewezen op barakken, waar de leefomstandigheden sterk te wensen overlieten. Deze schaduwkant ontbreekt in de folders en ook gids Weise spreekt er niet over.

De appartementengebouwen van blok 1 ogen sober en hebben geen balkon. De huur was dan wel een habbekrats (35 DM per maand), maar er klonk ook kritiek op deze kleine hokjes zonder centrale verwarming, waar de latexverf binnen de kortste keren losliet. Hadden de hardwerkende arbeiders niet beter verdiend?

De autoriteiten trokken zich de kritiek aan. Daarom ziet blok 2 er ook heel anders uit. Hier hebben de woningen meer daglicht, en aan de gevels en entrees is duidelijk meer aandacht besteed. Zachtgele kozijnen, overhangende dakgoten met ribbeltjes en een grappig bloemmotief in de hekjes van de balkons. De massaliteit verdwijnt hierdoor naar de achtergrond.

We lopen over de binnenplaatsen, ooit bedacht voor de arbeiders en hun gezinnen om er hun vrije tijd door te brengen. Het is nu heerlijk rustig, een groene oase met opvallend lange banken. Vijftig jaar geleden moet het hier gekrioeld hebben van de kinderen. Eisenhüttenstadt was de kinderrijkste stad van de DDR en had in haar hoogtijdagen veertien scholen. Aan de schoolgebouwen en kinderdagverblijven werd extra aandacht besteed. In de Rosa-Luxemburg-Strasse staat de eerste kindercrèche van Eisenhüttenstadt. Een prachtig complex, waarin tegenwoordig een school voor speciaal onderwijs zit. De pilaren van de overkapping geven het gebouw iets voornaams.

Arbeiderspaleizen werden de woningen genoemd. Hier woonden de arbeider, dokter, leraar en directeur door elkaar en allemaal hadden ze hetzelfde type woning met dezelfde indeling. Dat was tenminste de bedoeling. 's Middags spreken we op straat een 82-jarige man, die zijn verhaal alleen anoniem wil doen. Hij weet heus wel dat het destijds anders was, dat de hoge heren ook onder het communisme heel goed voor zichzelf zorgden. Als vrachtwagenchauffeur bracht hij namelijk bouwmaterialen naar een groot huis dat gebouwd werd voor een directeur. Blok 3 vertegenwoordigt een andere periode. Rond 1956 had de staalfabriek bij de DDR-regering niet meer de hoogste prioriteit. Het is duidelijk dat de woningen hier dichter op elkaar staan. Er waaide een andere architectonische wind. Zo vallen folkloristische elementen als stukjes vakwerk in de voorgevel op. Het oogt vooral Duits. Opeens valt op dat er geen centrum is. Zeker geen kerk, kasteel of gezellig marktplein met vakwerkhuizen, maar ook een centraal punt ontbreekt. De brede Lindenallee, die regelrecht naar de hoogovens loopt om het bestaansrecht van de stad te accentueren, was ontworpen als belangrijkste straat van Eisenhüttenstadt. Hier werden parades en politieke bijeenkomsten gehouden. Tegenwoordig is er nauwelijks verkeer en heb je er als bezoeker behalve de VVV en welgeteld één terras niet veel te zoeken.

Na de Wende heerste het besef dat de Planstadt-woningen behouden moesten blijven, ondanks het achterstallige onderhoud.

De Denkmalschutz, de monumentenzorg, begeleidde grootschalige renovaties, die mede dankzij de belastingverhoging in voormalig West-Duitsland gerealiseerd konden worden.

"Er werden hele discussies gevoerd", vertelt onze gids. "Tegenwoordig kun je geen woningen meer bouwen zonder balkon. Maar de Denkmalschutz vond dat niet goed, omdat er vroeger ook geen balkons waren. Uiteindelijk mochten er alleen balkons aan de noordzijde komen. Die waren vanaf de doorgaande weg niet te zien. Maar wat heb je nu aan een balkon op het noorden?"

Tijdens de wandeling zien we alleen de buitenkant van de woningen. Voor een kijkje achter de deur gaan we naar het Dokumentationszentrum Alltagskultur der DDR. Het museum herbergt ruim 100.000 spullen die een beeld geven van het huiselijke leven in de DDR-tijd, plus de afluistermiddelen van de Stasi die net zo bij het dagelijks leven hoorden als de gemeenschappelijke waslijnen.

Behalve Eisenhüttenstadt kent de relatief onbekende regio Seenland Oder-Spree nog meer bezienswaardigheden. Om de hoek van Eisenhüttenstadt ligt Neuzelle, dat een idyllische dorpskern heeft met een vijver, park en het gelijknamige cisterziënserklooster uit 1268 als grootste blikvanger. Het kloostercomplex lijkt wel een compensatie te zijn voor het religiearme Eisenhüttenstadt. Vooral het interieur van de St. Marienkerk is overdadig. Net buiten de kloostermuren ligt de kloosterbrouwerij annex proeverij, tegenwoordig in handen van een kleine familieonderneming. Op een steenworp afstand van Neuzelle stroomt de Oder, de grensrivier met Polen. De uiterst rustige Oderradweg loopt er pal langs en zie je ooievaarsparen en met een beetje geluk de visarend.

Dan wacht 20 kilometer westelijk een andere verrassing: natuurpark Schlaubetal. In Müllrose, een overzichtelijk plaatsje aan het gelijknamige meer, begint een 25 km lang wandelpad langs de Schlaube. De beek baant zich uiterst kalm een weg door het dichtbegroeide bos, waar ook bevers en ijsvogels wonen. Is dit niet voldoende rustgevend, ga dan een keer yogawandelen met Frau Brigitte Schäfer. Je komt totaal ontspannen bij de eindbestemming.

Planstadt

Eisenhüttenstadt ligt op 720 km van Utrecht, pal aan de grens met Polen. Momenteel zijn aller ogen in Duitsland vooral op de stad gericht vanwege de ruim 4000 vluchtelingen die er, aan de rand van de stad, zijn ondergebracht. Zoals gebruikelijk in het oosten van Duitsland wordt ook in Eisenhüttenstadt veel op extreem-rechts gestemd - bij de vorige landdagverkiezingen een kwart van de stemgerechtigden. Toch lijkt het met de problemen rond de vluchtelingen mee te vallen, zo bleek uit een reportage in de Berliner Zeitung afgelopen oktober. Misschien omdat er al sinds 1991 een opvangcentrum voor vluchtelingen in de stad is.

Brochure

De brochure 'Die Planstadt zu Fuss entdecken' is verkrijgbaar bij de VVV, Lindenallee 25. Algemene informatie: www.tor-eisenhuettenstadt.de, www.seenland-oderspree.de

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden