Eis past binnen bijbelse kader

Het Openbaar Ministerie acht twee rechters, Kalbfleisch en Westenberg, schuldig aan meineed. Beiden speelden een rol in het slepende Chipsholproces over grondaankopen rond Schiphol. Het OM eiste voorwaardelijke celstraffen van twee en vier maanden en taakstraffen van 240 uur. Is dat een belachelijk lage eis, of is de negatieve publiciteit over de heren inderdaad een reden voor strafverlichting?

Juist rechters moeten onkreukbaar handelen
'Dat iemand imagoschade oploopt, is geen reden voor een lagere juridische straf. Als je een publiek ambt bekleedt, dan weet je dat je, wanneer je de fout ingaat, ook publiekelijk kan worden afgestraft. Dat geldt voor politici, voor sportmensen, voor geestelijken en zeker ook voor rechters.

Rechters houden belangrijke waarden hoog, waaronder onkreukbaarheid. Als zij zelf niet onkreukbaar handelen, dan moet hun dat juist extra zwaar worden aangerekend. Het zou ook wat moois zijn, ga je Holleeder strafvermindering geven vanwege alle publiciteit? Of halveer je de straf voor Joran van der Sloot omdat hij al aan de schandpaal van Peter R. de Vries heeft gehangen?

Ook bij de schandalen over seksueel misbruik in de katholieke kerk waren er geluiden dat de media te hard waren. Maar wat wil je? De kerk legt de lat erg hoog als het om de moraal gaat. Daarbij hoort zeker ook dat je van kinderen moet afblijven. Als je jezelf dan niet aan die moraal houdt, dan verdien je een harde aanpak en moet je niet zelf het slachtoffer uithangen.

Je ziet dat dubbele ook bij de manier waarop Rome de kwestie van bisschop Vangheluwe van Brugge aanpakt. Hij moest zijn functie neerleggen, maar zijn ambt heeft hij nog wel en het is nog steeds onduidelijk of hij een kerkelijke straf krijgt. Ook bij hem heette het dat de media hem zo hard hadden aangepakt, iedereen wist wat hij met zijn neefje had gedaan en hij was zelfs bespot in een carnavalsstoet.

Is deze lage strafeis klassejustitie? Dat weet ik niet, maar je hebt wel het gevaar van in-group favoritism, de neiging om mensen van de eigen groep te bevoordelen of te sparen. William Sumner, de eerste hoogleraar sociologie aan de Yale University, bedacht die term een eeuw geleden. Mensen hebben net als dieren de drang om bij een groep te horen. De groep geeft eigenwaarde en bescherming tegen anderen. Op die manier krijg je de old boys networks.

Overal werkt het zo, bij de rechterlijke macht, de Hells Angels, de F-Side, de katholieke clerus, het studentencorps, de hondenroedel. In dit geval spelen er twee vormen van het elkaar bevoordelen door elkaar. Veel personen in het Chipsholproces kennen elkaar van het VU-studentencorps. Ook bij de rechterlijke macht geldt dat als een lid van de groep wordt beschadigd dat een nadelige uitwerking heeft op de hele groep. Vandaar misschien die lage eis. Het doet denken aan de manier waarop de clerus z'n best deed om seksueel misbruik geheim te houden.

Juist rechters moeten uitstijgen boven het niveau van het sparen van de eigen groepsleden. Dat is ook de boodschap van religies. Overstijg het eigenbelang van het groepsbelang. Je moet ook oog hebben voor de belangen van mensen buiten jouw eigen groep. Jezus ging om met Samaritanen, hoeren, tollenaars en zondaars. Franciscus gaf zelfs een zoen aan een melaatse. Het werd hen door anderen niet in dank afgenomen, maar ze deden het toch."

Peter Nissen is hoogleraar spiritualiteitsstudies aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Etiket van oneerlijkheid zwaarste straf voor rechter
'Mijn eerste reactie was: die eis is te laag. Hij komt onvoldoende tegemoet aan het rechtvaardigheidsgevoel. Meineed van rechters is extra erg omdat juist zij een voorbeeldfunctie hebben. Maar toen ik een paar stapjes terug deed en meer theologisch ging denken, vroeg ik me af wat de kern van het recht is. Het is altijd een combinatie van rechtvaardigheid en barmhartigheid. Die twee moeten samengaan. Rechtvaardigheid heeft iets van betaling. Iemand heeft schade aangericht en de samenleving wil 'vergelding'. Maar tegelijk is er een rem. De straf moet binnen de menselijke maat blijven. In de samenleving klinkt al gauw de roep: 'Weg met die persoon'. Het strafrecht neemt dat deels over. Iemand moet soms tijdelijk even weg. Maar het doel van de straf is toch ook dat iemand terug moet kunnen keren in de gemeenschap.

Ik denk dat in dit specifieke geval alleen het oordeel dat de twee rechters meineed hebben gepleegd een heel zware straf is. Zo'n etiket van oneerlijkheid is misschien wel de zwaarste straf die je als rechter kunt krijgen. De gevolgen zijn groot. Altijd blijft er een smaakje aan zitten. Je weet niet hoeveel commissariaten en bijbaantjes ze zullen mislopen. Hun goede naam hebben ze verspeeld. Verder is niet bewezen dat die meineed een belangrijke rol heeft gespeeld in het proces. Het OM vindt alleen dat is aangetoond dat ze gelogen hebben. Die taakstraf moet je ook niet onderschatten. Moeten ze in het park papiertjes prikken? Of mogen ze het via de Rotary Club regelen?

Toch geeft die eerste reactie van me, dat deze straf te laag is, me te denken. De rechtspraak ligt onder vuur. Het vertrouwen bij het publiek staat onder druk en de rechtspraak staat of valt bij vertrouwen. De juridische wereld zou dat zeer serieus moeten nemen. Blunders op andere terreinen, zoals dat gedoe met de zorgpremie versterken een algemeen gevoel van onvrede. Het risico is dat we die algemene onvrede dan afwentelen op concrete zaken als deze en dat mag niet.

Theologisch bezien vind ik dat het OM binnen het bijbelse kader is gebleven. Wel heb ik sterk het gevoel dat we eens goed moeten praten over wat er in het recht aan de hand is. Ik bekijk samen met mijn vrouw de serie 'The Wire', die speelt in Baltimore. Je schrikt je kapot. Het is een prachtig, bijna Shakespeareaans drama. De spelletjes die gespeeld worden! Je ziet hoe beperkt de mogelijkheden van het recht zijn, hoe het ook nog eens verzwakt wordt door menselijke factoren. Je vraagt je wel eens af: gebeuren zulke dingen in Nederland nou ook? Dat kan toch niet?

Onze rechtstraditie staat aan de kant van de barmhartigheid. Dat kan je kwetsbaar maken. Zijn we soms niet hard genoeg? Misschien, maar niet in dit concrete geval. Wel is er bezinning nodig. Er zijn te veel signalen dat dingen niet goed gaan. Er is in elk geval geen stijgende lijn."

Bas van der Graaf is predikant in Amsterdam.

theologisch elftal

Smalbrugge De Korte - Jansen - Kalsky Leegte - Van Vlastuin - Klapheck - Tollefsen -

Van der Graaf - Borgman - Nissen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden