'Einstein' is nog altijd van vandaag

Componist Philip Glass maakte er 37 jaar geleden furore mee, zijn eerste en langste opera: 'Einstein on the Beach'. Ook nu nog klinkt en oogt het stuk alsof het gisteren is geschreven, zelfs al worden er geen computers gebruikt.

Opera | 'Einstein on the Beach' De Nederlandse Opera

Nog steeds zijn er veel mensen die ervan balen dat ze in 1976 niet bij de première van 'Einstein on the Beach' konden zijn. De eerste opera van de Amerikaanse componist Philip Glass en regisseur Robert Wilson. 'Einstein' zorgde destijds in Europa (hier in Rotterdam en Amsterdam) en in New York voor uitverkochte zalen. Het werk kreeg zelfs meteen al een cultstatus. En die mythische proporties zijn in de decennia daarna alleen maar gegroeid.

Dat is tamelijk bijzonder voor een hedendaagse muziektheaterproductie. Zeker voor een abstracte, vijf uur durende opera zonder verhaallijn, zonder personages, aria's of duetten. Einstein zelf, het onderwerp van de opera, is enkel aanwezig als violist, in de kleding van elke danser en zanger, en in de treinen, klokken en de verwijzing naar de atoombom op het eind.

De dure productie zadelde Glass 37 jaar geleden met een aanzienlijke schuld op, waardoor hij weer tijdelijk moest bijklussen als taxichauffeur en loodgieter. 'Einstein' maakte hem wel in één keer een veelgevraagd (en snel daarna niet meer zo onbemiddeld) operacomponist. Het eerste muziektheaterwerk na 'Einstein' in 1980 zou het conventionelere 'Satyagraha' voor De Nederlandse Opera worden.

In een uitverkocht Amsterdams Muziektheater vond zaterdag de Nederlandse première plaats van de herneming in de oorspronkelijke constellatie - met Glass als componist, Wilson als regisseur/set- en lichtontwerper en Lucinda Childs als choreografe. Dat wil zeggen: eigenlijk kreeg je een herneming van de gereviseerde 'Einstein' uit de jaren tachtig. Die is nog steeds een krappe viereneenhalf uur lang zonder pauze (het publiek mocht in- en uitlopen wanneer het wilde en deed dat ook) en kent een paar kleine aanpassingen.

In 1976 had niemand ooit zo'n abstracte opera gezien, eentje waarin de muziek en de gereciteerde outsider-teksten (van onder anderen de autistische veertienjarige Christopher Knowles) de traag verglijdende toneelbeelden vergezelden. Voor het publiek was het schakelen tussen snelheden: tussen de wervelende dansers, de typende handbewegingen, de kalme watervallen aan spreekteksten, de voortdenderende muziek en de traag veranderende decors.

Net zoals in Glass' minimalistische muziek bewogen de dansers in herhalende geometrische vloerpatronen, in herhalingen en subtiel verschuivende structuren. En kwamen de getallenspelletjes van Glass terug in Wilsons regie en toneelbeeld. Zelfs de decorwisselingen waren gechoreografeerd. Je kon je bijna niet voorstellen dat de muziek ooit van een andere regie wordt voorzien (hoewel dat wel is gebeurd): zo nauw zijn het ritme van de muziek en beeld met elkaar verweven.

En nog steeds maakte 'Einstein on the Beach' de indruk dat het gisteren gemaakt had kunnen zijn, al is de muziek van Glass inmiddels bij velen bekend terrein. Wilsons toneelbeeld met zijn techniek uit de jaren zeventig (de diaprojecties, de langzaam roterende en opstijgende lichtpilaar, de muur van gloeilampen als 'space machine' uit die tijd) oogde nog altijd krachtig en was gelukkig niet vervangen door gladde computeranimaties.

Ook de muziek klinkt nog net zo fris en uitgelaten als toen, zeker in de elektriserende uitvoering van het compacte Philip Glass Ensemble (met vintage poporgeltjes en saxen) onder Michael Riesman. Soloviolist Antoine Silverman (verkleed als Einstein) en het koor rockten dat het een aard had. In de wilde slotscène, 'space machine', steeg de zaal echt een beetje op.

Die vier en een half uur vlogen trouwens voorbij. Tijd is relatief, zo bewees Einstein al.

T/m 12/1 in Muziektheater Amsterdam.

Info: www.dno.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden