'Einstein' een groot mysterie

'Einstein on the Beach' is een sleutelwerk in het oeuvre van de Amerikaanse componist Philip Glass. Het is zijn eerste, langste en beroemdste opera. En zijn meest atypische. Na bijna vier decennia keert het mythisch geworden werk terug op de Nederlandse bühne.

Om maar met de deur in huis te vallen: 'Einstein on the Beach' van de Amerikaanse componist Philip Glass, regisseur Robert Wilson en choreograaf Lucinda Childs is een geval apart in het muziektheater van de twintigste eeuw. 'Einstein' is weliswaar een opera, maar dan eentje zonder verhaallijn, zonder personages, zonder aria's of duetten. Het is bovendien een werk dat vijf uur duurt zonder pauze: je kunt in en uit lopen wanneer je wilt.

Een echt libretto ontbreekt ook: het koor zingt getallenreeksen (1 2 3 4, 1 2 3 4 5 6 7 8) of solmiseert (do re mi) op Glass' noten. In de bak zit een ensemble van keyboards (de oorspronkelijke Farfisa-orgeltjes zijn in 2012 vervangen door gesamplede versies) en houtblazers. Alles versterkt tot rock-niveau, want Glass houdt van een stevig en meeslepend geluid. Een violist zit op het toneel, verkleed als Einstein met zijn kenmerkende big hair en snor. Einstein was namelijk een begenadigd amateurviolist.

Niet onbelangrijk zijn de raadselachtige teksten à la Gertrude Stein die worden gereciteerd in een stijl die je het best kunt omschrijven als Laurie-Anderson-avant-la-lettre: op hoge snelheid en onderkoeld. Die gedichten komen onder anderen van Lucinda Childs en Christopher Knowles, een autistische tiener die door Wilson werd ontdekt. Je zou ze het best kunnen omschrijven als vrije associaties bij het thema van de opera.

Verder verloopt de tijd voornamelijk traag in de vier akten, die verbonden zijn door tussenspelen: de 'Knee Plays'. Treinen, klokken en een raket komen in slowmotion voorbij: verwijzingen naar Einsteins theorieën over tijd, ruimte en relativiteit. Verwijzingen naar de wetenschap vind je ook in de projecties van wiskundige formules. In een rechtbank-scène lijkt het alsof Einsteins theorieën worden getest. En het ruimteschip in de laatste akte zou kunnen slaan op ruimtereizen en de atoombom, allebei vindingen die zonder Einstein niet mogelijk zouden zijn geweest.

Ondanks al die verbindingen met Einstein gaat het werk niet over Einstein, noch over de betekenis van de woorden en beelden. Het is oké als je het niet begrijpt of je eigen associaties hebt. 'Einstein on the Beach' is eerst en vooral een abstract muziektheaterwerk.

De afgelopen veertig jaar heeft de opera 'Einstein on the Beach' (1976) een cultstatus gekregen. Niet dat veel muziekliefhebbers het werk ooit live hebben gezien: de Nederlandse première in 1976 in Rotterdam is te lang geleden en de scenische hernemingen daarna deden dit land niet aan. 'Einstein' heeft zijn naam als mijlpaal in de twintigste-eeuwse kunst voor een groot deel te danken aan cd-opnames (teruggesnoeid van vijf naar drie uur) en wat beelden van de regie van Wilson. Alsof je een landschap alleen van een ansichtkaart kent.

Glass kwam in de vroege jaren zeventig op het spoor van Wilson door diens theaterwerk 'Life and Times of Joseph Stalin', een stuk dat twaalf uur duurde. De componist raakte meteen gefascineerd door Wilsons gevoel voor 'theatrale tijd, ruimte en beweging'. Wilson noemde zijn multidisciplinaire theaterwerken trouwens van meet af aan eigenwijs 'opera'. Waarom niet.

De twee besloten samen te gaan werken in een muziektheatraal werk gebaseerd op het leven van een historisch figuur. Wilson stelde aanvankelijk Chaplin en Hitler voor, maar dat vond Glass niks. Die kwam met Gandhi als tegenvoorstel, maar dat werd afgekeurd door Wilson. Ze kwamen uit bij Einstein. De werktitel: 'Einstein on the Beach on Wall Street', later afgekort tot 'Einstein on the Beach'.

Wat betekent die titel eigenlijk? Terwijl Glass en Wilson het mysterie rond die naam graag in stand houden, vermoeden sommigen dat de roman 'On the Beach' van Nevil Shute (die plaatsvindt in een wereld die vernietigd is door de atoombom) weleens de inspiratie kan zijn geweest: Einstein als vader van de atoomsplitsing, die de ontwikkeling van de atoombom mogelijk maakte.

Maar waar gaat 'Einstein on the Beach' nou eigenlijk over? Als je die vraag aan Wilson stelt, citeert hij prompt Einstein zelf: "De mooiste ervaring die we kunnen hebben is die van het mysterie."

Wilsons enscenering is er een van tableaux. Hij ziet de ruimte als afbeelding, waarin hij drie schaalgroottes onderscheidt: portret, stilleven en landschap. De 'Knee Plays' zijn de portretten, zij vinden het dichtst bij het publiek plaats en zijn het intiemst vormgegeven. De grote scènes met treinen, rechtszaken en een gebouw (de kerncentrale in scène 4) zijn de stillevens die op een grotere schaal plaatsvinden. De dansscènes ('Field' en 'Space Machine' getiteld) zijn ten slotte de landschappen die op het grootste vlak op de bühne plaatsvinden.

Hoewel 'Einstein' in 1976 meteen een cultstatus kreeg en voor uitverkochte zalen in Europa en in de Metropolitan Opera in New York speelde, draaiden de makers destijds 90.000 dollar verlies. Glass moest zelfs weer een tijd werken als taxichauffeur en loodgieter om de eindjes aan elkaar te knopen.

Door het succes van 'Einstein on the Beach' kreeg Glass wel meteen opdrachten voor nieuwe opera's. De eerstvolgende opera werd 'Satyagraha', over Gandhi, in opdracht van het Holland Festival. Het zou weer een opera worden in Glass' idioom met de herhalende arpeggio's, maar wel eentje met aria's, ensembles en een verhaallijn. En kort daarna componeerde Glass 'Akhnaten', over de Egyptische farao.

Deze eerste drie opera's vormen een trilogie in Glass' oeuvre. Ze gaan alle drie over mensen die, volgens Glass, 'een revolutie veroorzaakten in de denkbeelden en gebeurtenissen van hun tijd': Einstein op het gebied van de wetenschap, Gandhi op het gebied van de politiek en Akhnaten op het gebied van religie.

Inmiddels schreef Glass meer dan twintig opera's. 'Einstein on the Beach' is binnen dat oeuvre nog steeds een unicum. Het vertoont het meeste verwantschap met zijn eveneens abstracte ensemblewerken uit die periode, zoals 'Music in Twelve Parts'.

De invloed van 'Einstein' op het muziektheater daarna is niet makkelijk te duiden. Glass opende weliswaar wegen naar een abstract soort opera en gaf jonge componisten zoals John Adams de mogelijkheid om muziektheater in het minimal-idioom te schrijven (geen 'Nixon in China' zonder Glass). Maar in zijn abstracte monumentaliteit is 'Einstein' tot nu toe een witte raaf gebleven.

Wie 'Einstein' nog eens in de oorspronkelijke constellatie Glass (Ensemble)-Wilson-Childs wil meemaken, moet de komende weken in het bijna uitverkochte Amsterdamse Muziektheater zijn. De kans dat de zeventigers Glass (viert zijn 76'ste verjaardag in januari), Wilson (71) en Childs (72) deze productie nog eens produceren, is klein.

Volgens Glass heeft zijn eersteling veertig jaar later wel nog steeds dezelfde zeggingskracht. De componist denkt zelfs dat het stuk nu moeilijker voor het publiek te vatten is dan in de tijd van de première. Omdat het avantgardetheater de afgelopen veertig jaar is blijven stilstaan volgens Glass, denkt hij dat 'Einstein' zijn tijd nu misschien wel verder vooruit is dan in 1976.

'Einstein on the Beach' van Philip Glass, Lucinda Childs en Robert Wilson is te zien op 5, 6, 7, 10, 11 en 12 januari in Het Muziektheater in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden