Eindigheid geeft juist energie

Wat doe je met de tijd die rest? De Oude Kerk en het Humanistisch Verbond stellen bezoekers die vraag in een tentoonstelling over vergankelijkheid. tekst

In de Oude Kerk in Amsterdam ligt een lange rij handzeepjes. Ze liggen keurig naast elkaar in twee vitrines: uitgedroogd, met kleine barstjes, flinterdun of gebroken. Het zijn zeepjes die kunstenaar Amie Dicke zelf gebruikte, kreeg van vrienden of stiekem heeft meegenomen. "Gestolde herinneringen aan hun gebruikers", zegt Dicke, gebarend naar de vitrines. "Onbedoeld dragen de zeepjes gebeurtenissen en het verloop van de tijd met zich mee."

Haar kunstwerk 'Soaps' is onderdeel van 'Once in a Lifetime', een groepstentoonstelling van acht kunstenaars over leven en vergankelijkheid. De tentoonstelling, die vorige week werd geopend, is een eenmalige samenwerking tussen de Oude Kerk en het Humanistisch Verbond. Verspreid door de kerk zijn tien kunstwerken te zien, variërend van schilderijen en sculpturen tot ruimtelijke installaties en videowerken. Het is een combinatie van nieuw werk, zoals de zeepjes, en bestaand werk.

In het Heilig Graf zijn schokkerige, rauwe beelden van de geboorte van een kind te zien. Iets verderop is naast de Mariakapel een apocalyptisch landschap geprojecteerd. Het schip van de kerk staat vol met vazen kleurige bloemen. En in de sacristie staan verzilverde schoenen kriskras op de zwart-witgeblokte vloer.

"De werken stellen bezoekers in staat na te denken over de eindigheid van het leven", zegt Boris van der Ham, voorzitter van het Humanistisch Verbond. "Voor veel mensen blijft het een worsteling hoe je zin geeft aan het leven. De vraag wat vergankelijkheid eigenlijk betekent, kan je helpen met hoe je het leven in wilt vullen."

Om bezoekers wat op weg te helpen met deze vraag is een publieksprogramma bij de tentoonstelling samengesteld, dat onder andere bestaat uit 'wandelgesprekken'. Bij deze gesprekken gaat het om de gedachten die de kunstwerken oproepen bij de kijker. "Het is niet dat wij bezoekers willen mededelen wat vergankelijkheid betekent", vervolgt Van der Ham. "Juist die interactie over vergankelijkheid is een interessant beginpunt voor reflectie. Wij willen mensen stimuleren na te denken over het leven, vanuit seculier perspectief."

De komende maanden lenen de eikenhouten gewelven zich dus voor seculiere reflectie op het verstrijken van de tijd. En dat in het oudste monument van Amsterdam, dat een religieuze oorsprong heeft en waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan. Is dat niet wat paradoxaal? Van der Ham meent van niet. "Humanisten zijn juist ondogmatisch, het is niet alsof wij geen kerken willen betreden."

En die vergankelijkheid dan? "Vergankelijkheid gaat niet alleen over ouder worden en doodgaan. Onvergankelijkheid is leeftijd overstijgend", zegt Van der Ham, terwijl hij een groots gebaar met zijn handen maakt. "Ieder moment van ons leven is eindig, er is telkens sprake van transitie." Die transitie ziet hij in de Oude Kerk ook terug. "Het was eerst alleen een kerk, nu ook een expositieruimte."

Geboorte en dood

Curator Nina Folkersma, die samen met directeur van de Oude Kerk Jacqueline Grandjean de kunstwerken uitkoos, herkent zich in deze visie op eindigheid. "Mijn zoontje is nu acht, en soms verlang ik terug naar de tijd dat hij nog een peuter was. Maar die fase is al voorbij, vergaan."

Ze loopt richting de video in het Heilig Graf, die filmregisseur Stan Brakhage maakte van de geboorte van zijn eigen kind.

"Brakhage toont hier het begin van het leven zoals het is: een moment dat gepaard gaat met bloed, zweet en pijn, maar ook met grote blijdschap. Direct daarna treedt de vergankelijkheid in." Een negatieve visie op het leven vindt Folkersma dat allerminst. "De dood geeft urgentie aan het leven. Juist omdat ons bestaan vergankelijk is, kunnen we er betekenis aan geven."

Folkersma vervolgt haar weg naar de zilveren schoenen in de sacristie. "Hier is vergankelijkheid totaal anders verbeeld. Het is een referentie naar het verzilveren van de eerste babyschoentjes, een gebruik dat vooral in het zuiden van Nederland veel voorkomt." Alleen staan hier geen babyschoentjes, maar afgetrapte sneakers, nette herenschoenen en hoge hakken. "De kunstenaar, Daniëlle van Ark, heeft de schoenen van haar beste vrienden laten verzilveren. Het werk zet mij aan het denken over het vasthouden van momenten, als emotionele herinnering voor later."

Beide werken illustreren volgens Folkersma dat vergankelijkheid niet gepaard hoeft te gaan met treurigheid. "Omdat de eindigheid je dwingt na te denken over het leven, brengt het levensvreugde en energie met zich mee," zegt Folkersma, terwijl ze richting de uitgang loopt. Haar hakken tikken op de zerkenvloer van de kerk. "Hoe ga je om met de tijd die rest? Welke sporen laat je na?"

De tentoonstelling Once in a lifetime is t/m zondag 28 augustus dagelijks te bezoeken in de Oude Kerk in Amsterdam. De toegangsprijs bedraagt 10 euro, met Museumkaart gratis. Voor meer informatie: www.oudekerk.nl

Boven: 'Celebration (you only live once) (you only die once)' van Job Koelewijn, 2016. Onder: 'The Lightworkers' van Yehudit Sasportas, 2010.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden