Eindelijk weer onbevreesd de snelweg op

Psychotherapeute Yvette van der Pas had bijna twintig jaar lang last van rijangst, ontstaan na een ongeluk. Beeld Hans van Eijkern

Circa 700.000 Nederlanders lijden aan rijangst. Voor hen schreef psychotherapeute Yvette van der Pas een zelfhulpboek. Ooit zat ze zelf met bibberende benen in de auto, tegenwoordig rusten haar handen losjes om het stuur.

Soepel parkeert Yvette van der Pas haar Renault Laguna voor de voeten van de verslaggeefster. Als die is ingestapt, rijdt ze al even geroutineerd achteruit waarna ze de auto keert. Even later neemt ze de afslag naar de snelweg. Is dit een opmerkelijke scène?

Wel als je weet dat psychotherapeute Yvette van der Pas zo'n twintig jaar lang rijangst had. Ze vermeed de snelweg, maakte alleen ritjes door de straten van haar woonplaats Amsterdam. Op langere afstanden zat haar man achter het stuur. Wat ze zeker niet durfde: een stuk rijden op de snelweg met een onbekende getuige op de passagiersstoel. "Dat is echt afschuwelijk voor iemand met rijangst."

Doe-het-zelf-boek
Drie jaar geleden besloot zij haar eigen fobie aan te pakken. Haar man was ernstig ziek en kon niet meer rijden; het echtpaar wilde graag nog een keer naar het strand van Bloemendaal. Reden voor Van der Pas - die gespecialiseerd is in de cognitieve gedragstherapie - om voor zichzelf een oefenprogramma samen te stellen. Doel: onbevreesd de snelweg op, zonder bibberende benen.

Wat ze precies deed om haar snelwegvrees kwijt te raken, beschrijft ze in haar zojuist verschenen boek 'Rijangst'. Het is een doe-het-zelf-boek, bedoeld voor de circa 700.000 Nederlanders die wel een rijbewijs hebben, maar niet durven te rijden. Of die slechts sporadisch achter het stuur kruipen, omdat ze hartkloppingen krijgen van de gedachte aan tunnels, bruggen, snelwegen, files, inparkeren, invoegend verkeer of rijden in het donker - en die situaties daarom liever vermijden.

Zij kunnen flink last hebben van hun stoornis, zegt Van der Pas, terwijl ze de handen losjes om het stuur heeft. Rijangstigen knijpen erin, ze zweten ook, hebben een verhoogde hartslag, kunnen duizelig raken of licht in hun hoofd. Hun fobie beperkt ook hun sociale leven: iets groots kopen, een stoel ophalen, naar de dierentuin met drie kleine kinderen, een buggy en zes luiertassen; dat is lastig als je geen auto rijdt. En dan is er nog de schaamte: iederéén kan autorijden, het is zo'n alledaagse vaardigheid, hoe stom ben je dan als het jóú niet lukt?!

Stress
Een ongeluk of bijna-ongeluk kan het begin vormen van rijangst. Zelf had Van der Pas ook twee nare ervaringen in het verkeer: 25 jaar geleden werd ze van achter door een auto aangereden. "Ik herinner me exact de plaats en tijd", schrijft ze in haar boek. Ook werd ze een keer op het nippertje níet geschept door een vrachtwagen. Het maakt dat de psychotherapeute, inmiddels een onbevreesd chauffeur, nog altijd niet dol is op vrachtauto's. Als ze ziet dat zo'n kolos vlak voor haar wil invoegen, schuift ze gauw een baantje op.

Er zijn ook andere oorzaken: wie veel stress heeft vanwege een echtscheiding, ziekte of problemen op het werk, kan rijangst ontwikkelen. Datzelfde geldt voor mensen die om uiteenlopende redenen lang niet hebben gereden. Of die vroeger een bang voorbeeld hadden: een angstige, gillende moeder of een gespannen, kritische vader achter het stuur. Soms rijdt een chauffeur aanvankelijk wel, maar vermijdt hij angstaanjagende omstandigheden: drukte op de weg, duisternis. "Angstige vermijding lijkt op een zich uitbreidende olievlek. Steeds meer situaties boezemen je angst in en uiteindelijk rijd je nog minder of helemaal niet meer."

Waarom vooral vrouwen rijangst lijken te hebben, zoals uit onderzoek blijkt, is niet bekend. Mogelijk is er sprake van 'onderrapportage' bij de mannen, denkt Van der Pas: "De auto is echt een mannending." Een man die niet durft te rijden, gaat in zijn eigen ogen zo af dat hij zijn stoornis liever verzwijgt.

Dat veel mannen het stuur claimen, benadeelt intussen hun vrouwen: zo krijgen ze weinig oefening. Als de man in kwestie bijrijdersangst heeft - dat bestaat ook - en zijn vrouw is onzeker, dan kan haar rijangst groeien. Haar inmiddels overleden man was ook geen ontspannen bijrijder, vertelt Van der Pas. "Hij zei: 'Ik doe de rondweg wel, dan kun jij het bij het benzinestation overnemen'. Dan mocht ik nog een klein stukje rechtdoor. Als hij naast me op de passagiersstoel zat, zag ik hem met zijn voet remmen."

'Angst hoort erbij'
Maar met hun ritje naar het strand - zij achter het stuur - was hij heel erg blij. Hij was ook trots toen ze haar eerste boetes voor te hard rijden op de snelweg kreeg. "Daar heeft hij me hartelijk mee gefeliciteerd."

Er is hoop, ook voor andere rijangstigen: wie het boek gedisciplineerd doorwerkt, met handige werkbladen en zelfhulplijstjes, is er in acht tot twaalf weken vanaf. Leuk is dat niet in het begin, want haar methode is gebaseerd op 'exposure': blootstelling aan de gevreesde situatie. "Je moet angst voelen en angst verdragen en angst aangaan, om ervan af te komen. Het is dus prima als je in het begin bang bent."

Ook heel fijn is een helper: iemand die meerijdt en vertrouwen in de chauffeur uitstraalt. Dat vertrouwen is ook terecht volgens Van der Pas: "Een bange chauffeur is nog geen slechte chauffeur. Angst is geen bewijs van onvermogen. Dat je bang bent voor iets, wil nog niet zeggen dat je iets niet kunt. Die rijvaardigheden beheers je, anders had je je rijbewijs niet gehaald."

Angst hoeft ook niet helemaal te verdwijnen, zolang de chauffeur er maar niet door wordt beperkt. Van der Pas was aanvankelijk niet zo enthousiast over het verzoek van deze krant: een interview in de auto, met haar achter het stuur. Ze werd zenuwachtig van het idee. Maar nu rijdt ze eigenlijk best lekker, terwijl het druk is op de weg, er allerlei auto's invoegen en de route zelfs door een lange tunnel voert. "Dat ik rijd en praat met jou en ook nog honderd rijd, dat is echt een cadeau."

Yvette van der Pas. Rijangst. Boom Hulpboek. 172 pagina's, 26,95 euro.

Yvette van der Pas

Psychologe Yvette van der Pas (1958) is cognitief gedragstherapeut in Amsterdam. 'Rijangst' is haar derde boek; eerder schreef ze 'Dwang' (2008), ook een hulpboek van Boom en 'Duizend angsten. Praktijkverhalen over angst, dwang en paniek' (2011). Van der Pas was columniste voor deze krant van 2011 tot afgelopen zomer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden