Eindelijk vrij

Vroeger werden jongens en meisjes in instellingen voor verstandelijk gehandicapten strikt gescheiden en hoefde niemand zich zorgen te maken over anticonceptie. Maar nu staan ze veelal midden in de samenleving en willen ze kinderen, 'hun toegangskaartje voor een normaal bestaan'. Hulpverleners proberen door de roze wolk heen te prikken.

Wybo Algra

Even verderop, wijst maatschappelijk werkster Ineke Verdonk, is een internaat. Daar verblijven jongeren met een verstandelijke handicap omdat het thuis niet meer gaat - bijvoorbeeld omdat hun ouders ook zwakbegaafd zijn. Op hun achttiende mogen ze weg en dat doen ze ook. Ze slaan de deur met een luide klap achter zich dicht en willen niets meer met de hulpverlening te maken hebben: eindelijk vrij.

Een paar jaar later kloppen zij - of, meestal, hun naaste familie - aan bij de Sociaal Pedagogische Dienst (SPD) Gelderse Poort in Arnhem, werkplek van Verdonk. Pas dan ziet zij ze: de jonge moeders met een paar kinderen en torenhoge schulden, al dan niet met een man die kampt met overmatig drankgebruik of een eigen instituutsverleden. ,,Drama's'', zegt Verdonk. ,,En we kunnen er heel weinig aan doen.''

Verdonk zit in een commissie van de Gezondheidsraad die vandaag het rapport 'Anticonceptie voor mensen met een verstandelijke handicap' presenteert. Dat is niet toevallig. Verdonk is als een van de weinigen in Nederland gespecialiseerd in seksuele problematiek, zwangerschap en ouderschap van verstandelijk gehandicapten. Bij de SPD komen vooral de 'moeilijk lerenden' die zelfstandig wonen, soms met een auto voor de deur. Maar zoetjesaan dient zich een nieuwe lichting ouders aan: verstandelijk gehandicapten die in beschermende woonvormen verblijven en daar kinderen krijgen. ,,Een trend die zich voortzet'', voorspelt Verdonk.

De prijs van de vrijheid, noemt ze het. In de grote instellingen waar verstandelijk gehandicapten vroeger verbleven, waren de jongens gescheiden van de meisjes. Dat had allerlei nadelen - maar over anticonceptie hoefden ouders en hulpverleners zich in elk geval geen zorgen te maken. Inmiddels zijn veel verstandelijk gehandicapten uit deze instellingen vertrokken om, middenin de samenleving, een zo gewoon mogelijk leven te leiden. Verdonk: ,,Ze willen meedoen, ze willen vriendjes en verkering. En een kind: dat zien ze als hun toegangskaartje voor een normaal bestaan.'' Daarbij zijn hun verwachtingen weinig realistisch, zegt ze. ,,Wij kijken door soaps als 'Goede tijden, slechte tijden' heen. Zij niet.''

De roze wolk, daar proberen de hulpverleners bij de SPD Gelderse Poort doorheen te prikken. Daar wordt al vroeg mee begonnen, rond de puberteit. Veel verstandelijk gehandicapte jongens hebben geen idee hoe ze zelfs maar met een meisje aan de praat kunnen komen. Dergelijke sociale vaardigheden kunnen ze aanleren bij de SPD. En de hulpverleners leggen meisjes uit dat ze nee kunnen zeggen: als één van de twee geen seks wil, gaat het niet door. In de meisjesgroepen is de vraag of de deelneemsters 'een goeie jongen' te pakken hebben, allesoverheersend. Terugkerend thema in de stellengroepen is het wel of niet kinderen krijgen. Vooral bij zwakbegaafden die zelf emotioneel verwaarloosd zijn, blijkt de kinderwens heel sterk. ,,Zij hebben een grote behoefte om liefde te ontvangen'', verklaart Verdonk. ,,Die wens is heel begrijpelijk. Maar ze beseffen niet dat je een kind vooral liefde moet géven.''

Verbieden kan ze niets. Wel poogt ze duidelijk te maken wat het krijgen van kinderen inhoudt. Hulpmiddel daarbij is een pop met daarin een computer. Die registreert of het namaakkind wordt getroost als het huilt, en of er niet mee wordt gegooid. Deze pop krijgen aspirant-ouders soms mee naar huis, met instructies hoe ze er mee om moeten gaan. Op die manier leren ze dat ze niet zomaar de deur uit kunnen lopen, en dat 's nachts een van tweeën het bed uit moet als de 'baby' begint te huilen. Verdonk toont verder videofilms, zoals een fragment van een zwakbegaafde vrouw met een kind dat in een pleeggezin is ondergebracht. Ze zit in een rolstoel, ze werd geslagen door haar vriend van wie ze inmiddels gescheiden is. 'We willen maar hebben en hebben, zonder ons af te vragen wat we ons kind aandoen', zegt deze vrouw voor de camera. Ook laat Verdonk zien wat een kind kost. ,,Toekomstige vaders willen nog wel eens afhaken als ze zien hoe duur eten en luiers zijn'', ontdekte ze. ,,Dan vinden ze een grote auto toch belangrijker.''

Wat het allemaal oplevert? Verdonk: ,,Sommigen zien zelf na een grote innerlijke strijd van kinderen af, omdat ze aan den lijve hebben ondervonden wat het betekent als je vader en moeder niet in staat zijn je goed op te voeden.'' Ze vertelt over een jonge vrouw die zich om die reden voor haar dertigste liet steriliseren. De gynaecoloog wilde eerst niet. Een jaar later ging ze naar hem terug en gebeurde het alsnog. Het scheelt, aldus Verdonk, als een verstandelijk gehandicapt kind is opgegroeid bij normaal begaafde ouders. Die hebben vaak van jongs af gezegd dat het krijgen van kinderen te moeilijk zou zijn. Gedeelde smart is voor hen het voordeel van de groep. Maar dat zijn de uitzonderingen. Verdonk, nuchter: ,,Meestal komt er gewoon een kind.''

En vaak blijft het niet bij één. Loodzwaar is dat, aldus Verdonk. ,,Ook al omdat veel vaders niet het type mannen zijn die ook eens een handje meehelpen.'' Om die reden sturen verstandelijk gehandicapte moeders de vader nogal eens weg, als vader al niet uit onmacht zelf de benen neemt. De SPD probeert om een zo goed mogelijk netwerk op te zetten rond de jonge ouders of alleenstaande moeder. Zo wordt gepoogd de - soms verstoorde - relatie met opa en oma te versterken en broers en zussen erbij te betrekken. ,,Want zonder steun van hun familie redden ze het helemaal niet'', ervoer Verdonk. Voor de moeders is er wekelijks een speciale groep bij SPD, waarin het draait om heel alledaagse thema's: hoe vier je een verjaardag, hoe ga je om met een puberend kind. Groot respect heeft Verdonk voor 'haar' moeders, die zich alles willen ontzeggen voor hun kinderen. Zelf gaan ze nooit op vakantie maar ze zijn apetrots als hun kinderen wel weggaan met de scouting, of met speciaal door de SPD georganiseerde groepsreizen.

Maar ze vertelt ook over het kind dat een jaar lang een oorontsteking had, voor de moeder eindelijk serieus werd genomen door de huisarts. En over de moeder die hopeloos verstrikt raakt in de opvoeding van haar achtjarige dochter, die inmiddels een stuk slimmer is dan zijzelf. Het meisje luistert totaal niet en dat wordt, gezien de naderende puberteit, alleen maar erger. De moeder wordt radeloos omdat haar dochter gewoon maar snoep pakt, en waar ze haar portemonnee ook verstopt: dochter vindt 'm altijd. De hulpverleners proberen een gastgezin ter sprake te brengen, eerst voor af en toe een weekeinde, en dan geleidelijk vaker. Uiteindelijk, is het standpunt van de SPD Gelderse Poort, staat het belang van het kind voorop. Komt de ontwikkeling van het opgroeiende kind te zeer in het gedrang, dan schakelen de hulpverleners - alleen in het uiterste geval - de Raad voor de Kinderbescherming in. Het komt zelden voor, aldus Verdonk, dat ouders en kind uit elkaar worden gehaald.

Ze maakt schrijnende situaties mee die elk voorstellingsvermogen te boven gaan, zegt Verdonk. Desondanks ziet de Arnhemse SPD weinig in meer 'drang en dwang' om anticonceptie te gebruiken. Verdonk verwijst naar Zweden, waar in het verleden veelvuldig gedwongen sterilisatie plaatsvond - wat ook in andere landen, waaronder Nederland, wel gebeurde. Waarschijnlijk nog wel, vermoedt ze, zij het op veel bescheidener schaal en niet meer gedwongen. ,,Dat is maar goed ook. Gedwongen sterilisatie kan veel leed veroorzaken, en relaties met ouders, broers en zussen volledig vernietigen.'' Dergelijke vergaande maatregelen wil ze gewoonweg niet nemen, ook al omdat ze nog niet al het andere heeft geprobeerd. ,,Voor zover ik weet worden nog nergens bijeenkomsten voor naaste familieleden gehouden over kinderwensen van verstandelijk gehandicapten. Terwijl broers en zussen volgens mij dé sleutel zijn om erover te praten.'

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden