Eindelijk vrij om te geloven

In 1898 maakte Abraham Kuyper een reis door de VS. Kuyper bewonderde het land om zijn burgerrechten en de publieke rol van religie. Historicus George Harinck reist in het voetspoor van Kuyper. Aflevering 2 van een vierdelige serie.

Een vluchteling uit een ander werelddeel wordt al snel gewantrouwd. Was er wel een noodzaak het land van herkomst te verlaten? Wat is de werkelijke reden om naar dit land te komen? Dat is vandaag zo, dat was in de dagen van Abraham Kuyper zo.

Het is moeilijk voor te stellen dat liberalen als Thorbecke, de vader van onze grondwet, vervolging van christenen verdedigden. Maar Abraham Kuyper herinnerde eraan in zijn reisboek 'Varia Americana'.

Nadat hij in Princeton, aan de Amerikaanse oostkust, zijn lezingen over het calvinisme had gehouden, reisde hij naar het Midden-Westen. Daar woonden grote groepen Nederlandse Amerikanen en toen zij er in 1898 lucht van kregen dat Kuyper in Amerika was, nodigden ze hem uit hun gemeenschappen te bezoeken.

Kuyper reisde dagenlang per trein naar het westen om de Hollanders te bezoeken en toe te spreken: in Grand Rapids en Holland in Michigan, in Chicago, en in Pella en Orange City in Iowa. Hij raakte er onder de indruk van Albertus van Raalte, de predikant die in 1846 met ongeveer honderd anderen emigreerde naar Amerika en er Holland stichtte.

Kuyper beschrijft in zijn reisboek als een van de eersten in Nederland deze geschiedenis. Hij noemt ze geen emigranten, 'maar ballingen, ballingen om der religie wil; vrome, trouwe, stoere mannen en vrouwen, maar die het vaderland feitelijk uitwierp door om der religie wil hun het leven hier ondragelijk te maken'.

Deze strikte protestanten - Kuyper noemde ze calvinisten - waren in de eerste helft van de negentiende eeuw door de liberalen om hun orthodoxe geloof als tweederangsburgers bejegend. Ze waren beboet omdat ze zonder toestemming kerkdiensten belegden en Van Raalte zat zelfs meermalen gevangen. Kuyper sprak van een 'klopjacht op weerloze vromen'.

undefined

Land van de vrijheid

Tegen dit sombere beeld stak Amerika als land van de vrijheid blinkend af. Daar konden ze vrij hun godsdienst belijden en eigen scholen stichten. En ze vonden er werk.

Kuyper beklemtoonde vooral de religieuze onvrijheid als reden voor de emigratie naar Amerika. Wat hij het meest in Amerika waardeerde waren de burgerlijke vrijheden, die wortelden in de vrijheid van godsdienst. Deze vrijheid was in de zestiende eeuw in ons land door calvinisten vertolkt en die gouden draad liep ook door de Amerikaanse constitutie.

In zijn toespraken voor de Amerikaanse Nederlanders herinnerde Kuyper aan deze verwantschap tussen Nederland en Amerika en hij liet op zijn spreekbeurten het Wilhelmus zingen, dat hij de 'Marseillaise van de Reformatie' noemde. Dit lied vertolkte de essentie van een vrij volk in een vrij land: 'In Godes vrees te leven heb ik altijd betracht' en 'de tyrannie verdrijven die mij mijn hart doorwondt'. De hoorders genoten van Kuypers vergelijking van Amerika met Nederland en tooiden zich met oranje kokardes en hingen het portret van de jonge koningin Wilhelmina op. Zo vierden ze hun vrijheid.

Als je nu door welvarend Holland of Grand Rapids rijdt, denk je niet meteen aan vluchtelingen, maar als je er met Nederlandse Amerikanen spreekt, blijkt dat Kuypers typering nog steeds opgeld doet. Ja, mijn protestantse voorouders vluchtten in de negentiende eeuw naar het vrije Amerika, zeggen zowel politicus Dave Agema als hulpverlener Kristine van Noord.

Waar deze typering bij Kuyper uitmondde in de oproep om in Nederland net als in Amerika te streven naar een vrije kerk en een vrije school in een vrije natie, lopen de gevolgtrekkingen in hun geval sterk uiteen. Omdat zijn voorouders vluchtten naar Amerika voelt Agema zich geroepen er de vrijheid te beschermen door wie niet christelijk en westers is uit de Verenigde Staten te weren. Hij meent dat moslims niet naar Amerika komen om de vrijheid te genieten, maar om die om zeep te brengen. De grenzen moeten daarom dicht.

Hij is bezorgd, al is daar feitelijk weinig reden toe, want de Amerikaanse grenzen zijn al zo ongeveer gesloten voor vluchtelingen. Een paar nuchtere cijfers maken dat duidelijk. In het belastingjaar 2015 hebben de Verenigde Staten 70.000 vluchtelingen toegelaten, voor 2016 zijn dat er 85.000. Dat lijken forse getallen, maar vergelijkenderwijs valt het tegen. Duitsland zou aanvankelijk 850.000 vluchtelingen opnemen in 2015 (het werden er meer). Dat getal zou omgerekend voor de Verenigde Staten betekenen dat het land drie miljoen vluchtelingen zou moeten opnemen. Amerika neemt verhoudingsgewijs maar 2,1 procent op van wat Duitsland opneemt. Amerika was altijd de wijkplaats voor vluchtelingen, maar in de huidige crisis doet het land weinig.

Kristine van Noord trekt een heel andere conclusie dan Agema uit het feit dat haar voorouders vluchteling waren. Ze werkt in Grand Rapids voor Bethany Christian Services, een christelijke non-profitorganisatie die vluchtelingen opvangt en begeleidt bij het vinden van hun weg in de samenleving. Ze is de manager van het vluchtelingenprogramma van Bethany. Ze verzorgt met overheidsgeld en met geld van lokale kerken de integratie van vluchtelingen.

Als ik Van Noord zeg dat Kuyper haar voorouders als vluchtelingen typeerde, beaamt ze dat direct. Dit besef is levend bij Amerikanen. In haar woorden: "De Verenigde Staten zijn een land van immigranten. Onze familie werd hier welkom geheten, dus het is prachtig om nu andere families net zo gastvrij te ontvangen."

undefined

VN-vluchtelingenkampen

Deze vluchtelingen komen overigens niet op eigen initiatief naar de Verenigde Staten, maar worden ter plaatse, in VN-vluchtelingenkampen bijvoorbeeld, door de Amerikanen geselecteerd. Het US Refugee Resettlement Program begint niet pas als de vluchteling in het land van aankomst arriveert, zoals in Europa, maar in de regio van de eerste opvang van de vluchtelingen.

Van Noord onderstreept dat de vluchtelingen die naar Amerika gezonden worden een zwaardere en langere procedure doorlopen hebben dan enige andere reiziger naar de Verenigde Staten. En vergeleken bij andere landen doorliepen ze ook een van de zwaarste vluchtelingenprocedures ter wereld. Als je daardoorheen komt, ben je voor de Amerikanen zuiver op de graat.

Op het moment dat een contingent vluchtelingen naar Grand Rapids wordt gedirigeerd, worden ze op het lokale vliegveld overgedragen aan Bethany en zijn ze legaal in Amerika. Ze mogen werk zoeken en het traject ingaan op weg naar het Amerikaanse staatsburgerschap. Na een jaar kunnen ze een permanente verblijfsvergunning krijgen en na vijf jaar kunnen ze Amerikaans staatsburger worden. De Amerikaanse overheid wijst per jaar achthonderd vluchtelingen toe aan de regio Grand Rapids en voor hen wordt Bethany dan verantwoordelijk. Dat betekent onder andere dat ze les krijgen in de Engelse taal.

Ik vertel Van Noord dat Kuyper in 1898 de Nederlandse Amerikanen voorhield dat zij niet moesten vasthouden aan het Nederlands. Hij bedoelde dat niet de taal hen aan Nederland bleef verbinden - die zou zonder directe verbinding met Nederland verwateren tot een soort double Dutch - maar wel hun cultuur. Huldigt Bethany hetzelfde standpunt ten aanzien van de talen van de huidige vluchtelingen?

"Nee", zegt Van Noord, "Bethany kijkt daar iets anders tegen aan. Natuurlijk is Engels leren belangrijk. Maar het is voor de identiteit van de vluchtelingen belangrijk dat ze met hun eigen culturele achtergrond verbonden blijven, en daarbij is de moedertaal heel belangrijk. Wie een taal verleert, raakt een cultuur kwijt." Multiculturaliteit wordt tegenwoordig juist als een versterking van de Amerikaanse samenleving gezien.

Van Noord is het hiermee eens, en betreurt het dat ze zelf geen Nederlands meer kan spreken. Ze is van de generatie die, geheel in de geest van Kuyper, alleen in het Engels kan zeggen: If you ain't Dutch, you ain't much.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden