Eindelijk monument voor vermoorde Sinti en Roma

Na twintig jaar gesteggel kan bondskanselier Merkel monument voor oorlogsdoden inwijden

Een vijver, zo donker en ondoorgrondelijk als de dood. Daarin een steen met een bloeiende roos, als teken van leven. Elke dag gaat de steen onder water en komt met een verse roos weer te voorschijn. Zo zou het gedenkteken voor de door de nazi's vermoorde Sinti en Roma eruit moeten zien, bedacht de Israëlische kunstenaar Dani Karavan.

Vandaag draagt de voorzitter van de Centrale Raad van de Duitse Sinti en Roma, Romani Rose, het gedenkteken over aan de Duitse samenleving. Het is te vinden in hartje Berlijn, tussen de Brandenburger Tor en het gebouw van de Rijksdag. Bondskanselier Angela Merkel en bondspresident Joachim Gauck wijden het namens de Duitsers in.

Bij naam en toenaam zijn 280.000 Sinti en Roma bekend die in de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Maar historici denken dat het reële aantal vermoorden boven een half miljoen ligt. Zij zijn net als de Joden vermoord uit racistische motieven. "Twee derde van de Sinti en Roma in Duitsland hebben de oorlog niet overleefd", zegt Rose.

Het heeft lang geduurd voordat men in de Bondsrepubliek die feiten onder ogen zag. Pas in 1982 erkende de toenmalige bondskanselier Helmut Schmidt officieel de volkerenmoord op de Sinti en Roma. In 1992 viel het besluit om voor de door de nazi's vermoorde 'zigeuners' een gedenkteken op te richten. Twintig jaar duurde het voor het er kwam.

Rose praat niet graag over wat er in die twintig jaar is gebeurd. Over alles is gesteggeld, met name door de verschillende vertegenwoordigers van de Sinti en Roma onderling. Over de plaats waar het moest komen, over de uitvoering van het monument, over de tekst die aan de gruwelen moest herinneren, over het woord 'zigeuners' in de tekst.

Na bemiddeling door het ministerie van cultuur is voor een tekst gekozen die de chronologie van de moord op de Sinti en Roma beschrijft. Daarnaast zijn van bondskanselier Schmidt en bondspresident Roman Herzog de uitspraken te lezen die tot de officiële erkenning van de racistische volkerenmoord hebben geleid.

Op de rand van het bassin staat een citaat uit een gedicht van de Italiaanse Roma Santino Spinelli: "Ingevallen gezicht / gedoofde ogen / koude lippen / stilte / een verscheurd hart / zonder adem / zonder woorden / geen tranen". Voor Rose zijn die woorden belangrijker dan de overige tekst. "Het gaat niet alleen om herinnering, het gaat om bezinning."

Rose is in Heidelberg geboren. Zijn ouders stammen uit Opper-Silezië. Zijn vader overleefde de oorlog in de illegaliteit. Zijn familie is katholiek en noemt zich Pruisisch. In Heidelberg leidt Rose het Documentatie- en Cultuurcentrum van de Sinti en Roma. In 1980 nam hij deel aan een hongerstaking in Dachau om de erkenning van de volkerenmoord af te dwingen.

Rose hoopt dat van het gedenkteken een signaal uitgaat naar Europa. "Ik heb geen fles champagne ontkurkt toen Europa de Nobelprijs voor de vrede kreeg toegekend. Het 'antiziganisme' is nog altijd diep geworteld in de Europese cultuur. Kijk maar naar de incidenten in Frankrijk en Italië. En natuurlijk naar een aantal Oost-Europese landen."

Veel Sinti en Roma naar Berlijn
Berlijn oefent een grote aantrekkingskracht uit op Sinti en Roma uit Oost-Europa. Vooral uit Servië en Macedonië ontvluchten velen de armoede naar de Duitse hoofdstad. Er leven nu zo'n 12.000 Roma in Berlijn. Als volgend jaar de visumplicht voor Roemenen en Bulgaren vervalt, zal dat aantal naar verwachting sterk stijgen.

In een paar Berlijnse wijken zijn problemen ontstaan rond huisvesting en integratie. Huisjesmelkers maken misbruik van de situatie. Daartegenover staat een groot aantal initiatieven om de Roma te helpen. Maar er is ook veel discriminatie. Recent onderzoek wijst uit dat 58 procent van de Duitsers Roma liever niet als buren heeft. Veel Roma uit Servië en Macedonië hebben asiel aangevraagd.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden