Eindelijk licht, maar wie betaalt die zonne-energie?

Trouw volgt de omvorming van het Indonesische Sumba tot een compleet duurzaam eiland. De dorpsbewoners zijn blij met de nieuwe zonnepanelen. Maar dat bewoners nu voor licht moeten betalen, vinden ze minder.

Na lange stukken prairieachtig landschap duikt af en toe een groepje huizen op. "Je ziet dat er hier geen elektriciteitspalen meer staan", zegt Robert de Groot van de Nederlandse ontwikkelingsorganisatie Hivos. "De mensen hier hebben dus geen stroom van het net. Ze wonen op het platteland gewoonweg te ver uit elkaar. Het is te duur om iedereen aan te sluiten."

Het overgrote deel van het Indonesische eiland Sumba moet het overigens zonder elektriciteit stellen. Toch worden in het gehucht Palakahembi, op ongeveer een uur rijden van de stad Waingapu, zo'n 28 huizen voorzien van zonne-energie. Daarvoor is er ruim een jaar geleden een klein 'Solar PV systeem' neergezet met twintig kleine zonnepanelen op een rij. In een huisje ernaast staan accu's die de energie opvangen. Het licht van de zon voorziet de huishoudens van een kleine hoeveelheid stroom waarmee per woning drie spaarlampen kunnen branden.

"Voor dit soort afgelegen gebieden is zonne-energie een goede oplossing", vertelt De Groot. "Zeker nu ze de afgelopen jaren goedkoper zijn geworden." Maar, geeft hij toe: er zijn ook beperkingen. Als mensen ook stroom willen hebben voor koelkasten en televisie, zouden de mooie velden geheel bedekt moeten worden met zonnepanelen. En of dat nu wenselijk is?

Ontwikkelingsorganisatie Hivos probeert al langer met lokale partners in Latijns-Amerika, Afrika en Azië boeren toegang te geven tot duurzame energie. Er zijn in verschillende landen kleine waterkrachtcentrales aangelegd en de bevolking krijgt hulp bij de bouw van vergisters op eigen erf, zodat de boeren biogas kunnen halen uit de uitwerpselen van hun vee. Zonnepanelen leveren elektriciteit aan gezinnen, die 's avonds altijd in het donker zaten.

Die omvorming is in verschillende landen succesvol, maar nog niet altijd even zichtbaar. Is het niet mogelijk de ontwikkeling naar een duurzame energievoorziening op één plek te concentreren, zodat dit een voorbeeld kan zijn voor andere plekken, vroeg Hivos zich drie jaar geleden af. Een icoon van duurzaamheid, dat door anderen kan worden gekopieerd?

Uiteindelijk viel de keus op het Indonesische eiland Sumba, dat in een project van tien jaar tijd en in samenwerking met partners en de Indonesische overheid, compleet duurzaam moet worden. Hivos is 'aanjager' van dit project.

Was de bevolking een jaar geleden vooral enthousiast over de komst van zonnepanelen en de mogelijkheden die het licht bracht voor de avonduren, de laatste maanden wordt er ook gemopperd. Elektriciteit kost namelijk geld en daaar moet de arme bevolking nog aan wennen.

De huishoudens die gebruikmaken van de zonnepanelen moeten daarvoor, omgerekend, iets meer dan 40 cent per maand betalen, voor het onderhoud van de installatie. "Aan het begin wilden mensen wel betalen", zegt Jusran, die op dit lokale niveau verantwoordelijk is voor het onderhoud. "Maar de laatste tijd betalen veel afnemers niet meer. Ze klagen dat ze er eenvoudigweg geen geld voor hebben. Nu zitten wij als beheerder met een probleem, want wij hebben dat geld nodig als er bijvoorbeeld een centrale accu moet worden vervangen. Die opslagcapaciteit is weer nodig om ook stroom te leveren als het bewolkt is of donker."

De Groot van Hivos herkent het 'opstartprobleem'. "Ik denk dat het hebben van elektriciteit nog wordt ondergewaardeerd", formuleert hij voorzichtig. "Wij kunnen het wel belangrijk vinden dat de mensen hier 's avonds licht hebben om te werken en te lezen. Maar de bevolking hier heeft nooit stroom gehad." Waarom zou je betalen voor iets wat als onnodige luxe wordt gezien, zeker door mensen die weinig geld hebben."

Onderhoudsman Jusran woont naast de zonnepanelen. In zijn houten huisje laat hij de lampen zien. Aan het plafond hangen drie fittingen, in twee zit geen lamp. "Die lampen heb ik uitgeleend aan mensen die geen geld hebben voor een spaarlamp. Ik kan ze moeilijk in het donker laten zitten."

Zijn bejaarde overbuurvrouw Rija is blij met de stroom. Ze zit op de veranda van haar houten huis. Ze weet net als veel Indonesiërs niet precies hoe oud ze is, maar denkt dat het ongeveer zeventig jaar moet zijn. "Ik weet niet hoe zonne-energie werkt, maar ik ben er blij mee. Vroeger gebruikte ik een olielampje, maar de olie was erg kostbaar." Toch zegt Rija ook moeite te hebben om de 40 cent per maand voor zonne-energie op te hoesten. Ze is weduwe en heeft geen kinderen. "Ik heb alleen de eerste twee maanden kunnen betalen. Nu zit ik weer in het donker."

Op Sumba zijn meerdere projecten met zonne-energie die allemaal een andere financiering kennen. Zo kan via de Indonesische elektriciteitsmaatschappij PLN voor 3 euro per maand een set van drie lampen worden gehuurd. Als een onderdeel stuk gaat, wordt dit gratis vervangen. Een klein zonnepaneel op het dak laadt de batterijen van de lampen op, die ook als zaklamp kunnen worden gebruikt. Maar ook in dit project lijkt het niet goed te gaan met de betalingen. "Ik heb eenmalig 20 euro betaald voor de eerste maanden huur, maar ik heb daarna niets meer van PLN gehoord", zegt Jiwa die vlakbij onderhoudsman Jusran woont.

Anderen hebben zelf een solar-thuissysteem aangeschaft. "Ik heb er ongeveer 350 euro voor betaald", vertelt de 36-jarige Ana. "We hadden er eigenlijk geen geld voor, maar we voelden ons gedwongen omdat er hier geen stroom is. Er kwam iemand langs die de systemen verkocht. We hebben ook een generator, maar de brandstof daarvoor is erg duur." Ze gebruikt de zonne-energie voor licht, maar overdag is er genoeg stroom om ook tv te kijken. "Het is geweldig, want behalve de aanschaf heb ik verder geen kosten meer." Ze verdient er zelfs geld mee. "Veel mensen komen hier hun telefoon opladen", aldus Ana. Tegen betaling.

Elders op Sumba, in Lewa, wordt zonne-energie op een andere manier toegepast: ten behoeve van de landbouw. Binnenkort laat Hivos hier een elektrische waterpomp aanleggen die werkt met zonnepanelen. "Het probleem van deze streek is het gebrek aan water", vertelt Made Raspita, het hoofd van de stichting Sumba Sejahtera, een organisatie die de landbouweconomie in dit gebied probeert te stimuleren.

"De boeren hier kunnen alleen tijdens het regenseizoen rijst en groenten verbouwen. Ze hebben vier tot vijf maanden werk en dan kunnen ze niets meer", zegt hij. "Om aan water te komen moeten we minimaal twaalf meter graven. Het water wordt dan met een emmer naar boven gebracht. Dat is genoeg water om te drinken en te wassen, maar met zulke hoeveelheden kun je niet het land irrigeren. Veel mensen moeten ook drie kilometer lopen voordat ze bij een put zijn."

De elektrische pomp moet irrigatie mogelijk maken, zodat boeren niet langer alleen voor eigen gebruik verbouwen, maar ook kunnen telen voor de verkoop. Ze kunnen op die manier meer inkomen genereren.

De pomp wordt geïnstalleerd in een meer dat nu het terrein is van vissers. Pal daarnaast ligt een stuk grond van zo'n drie hectare dat nog niet eerder voor landbouw is gebruikt. Er grazen nu vooral koeien, legt Adi Lagur uit. Hij is de Hivos-coördinator op Sumba. "Via leidingen gaat het water straks naar de nieuwe landbouwgrond. Iedereen in de omgeving mag gewassen verbouwen. Tot nu toe hebben zich 32 mensen aangemeld", aldus Lagur.

Mensen die nu tijdens het droge seizoen zonder inkomsten thuis zitten, kunnen straks het hele jaar door aan het werk. Toen we het plan voor de pomp introduceerden, leek iedereen enthousiast, zegt Made Raspita, maar later bleken de meningen toch verdeeld. "Veel mensen op Sumba wachten af, ze moeten eerst zien dat er iets gebeurt." Hij wil het niet betitelen als apathisch. "De bevolking is niet opgeleid, sommigen zien de mogelijkheden nog niet die de pomp hun brengt", zegt Made.

De 57-jarige Ngacil Undi is zo iemand die zijn bedenkingen heeft. Hij woont vlakbij de plaats waar de pomp wordt aangelegd. "Mijn zoon doet mee, ik niet. Ik ben al oud, ik wil het eerst zien." Ngacil werkt nu op het rijstveld. Hij lijkt het prima te vinden dat hij vier tot vijf maanden kan werken en daarna vrij heeft. "In de natte periode verdien ik zo'n 360 euro en kan ik genoeg rijst verbouwen voor mijn gezin. Groenten zijn niet zo duur en als ik suiker nodig heb, ruil ik dat tegen rijst. Het is genoeg voor mijn simpele leven."

Umbu Putal Kahali ziet wel mogelijkheden. Hij is een van de vijf eigenaren die hun land ter beschikking hebben gesteld voor het project. "Ik was meteen enthousiast en zie een goede toekomst". Zelf had hij nog nooit geprobeerd om zijn land te ontginnen en dit met emmers te irrigeren. "Ik was bang dat het vee de gewassen zou wegvreten. Maar straks komen er hekken te staan, daar hebben wij nooit het geld voor gehad."

Umbu's inkomen is nu zo'n 500 euro per jaar. "Ik verwacht dat ik straks een veelvoud daarvan verdien en dat mijn kinderen daardoor naar de universiteit kunnen. Ik snap niet dat er mensen zijn die niet mee willen doen. We zijn gelukkiger als we meer kunnen werken en meer geld hebben. We moeten ervoor zorgen dat het gaat lukken."

Sumba ligt in het oostelijke deel van de Indonesische archipel, ten westen van Timor. Het is 11.052 vierkante kilometer groot en heeft een bevolkingsdichtheid van 58 inwoners per vierkante kilometer. Ter vergelijking: op Java is dit cijfer 968. Sumba heeft een droog klimaat en is bergachtig met smalle stroken vlak land. De toplaag is relatief dun met daardoor geringe begroeiing en is dus kwetsbaar voor erosie. Omdat een groot deel van de bevolking nog op hout stookt, draagt ook de ontbossing daartoe bij. In 2008 was het gemiddelde maandinkomen op Sumba 153 euro, in heel Indonesië ligt dit op 644 euro.

Mee op expeditie
De meeste dorpen op het Indonesische Sumba hebben geen elektriciteit of gas. Met genoeg steun kan in 2020 iedereen op het eiland gebruikmaken van waterkracht, zonnekracht, windenergie of biogas. Ontwikkelingsorganisatie Hivos zoekt mensen die in augustus meewillen op expeditie. Deelnemers moeten Nederlanders achter dit initiatief krijgen door enthousiast te vertellen wat duurzame energie betekent voor de bevolking op Sumba. Om kans te maken op de tiendaagse reis kunnen geïnteresseerden tot eind mei een tekst, foto of filmpje indienen op www.facebook.com/expeditiesumba

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden