Eindelijk een Europese 'troonrede' zonder acute crisis

Eindelijk een Europese 'troonrede' zonder acute crisis. Illustratie: Tom JanssenBeeld Tom Janssen

De talloze woordvoerders en spindoctors van de Europese Commissie roepen het al dagen, zo niet weken: dit wordt de 'belangrijkste Staat van de Unie ooit'.

De verwachtingen voor de Europese 'troonrede' die commissievoorzitter Jean-Claude Juncker morgenochtend uitspreekt in het Europees Parlement in Straatsburg zijn naar ongekende hoogten opgeklopt. Dat was vorig jaar ook het geval, en het jaar daarvoor ook. Toch zal de toespraak van de 62-jarige Luxemburger wel degelijk anders zijn dan de afgelopen edities.

Die van 2015 stond in het teken van crisismanagement: een 'Grexit' uit de eurozone was op het nippertje voorkomen, de aantallen migranten langs de Balkan-route waren destijds onbeheersbaar. Vorig jaar was de stemming zo mogelijk nog somberder, kort na het brexit-referendum. De EU staat voor een 'existentiële crisis', zei Juncker toen.

In 2017 is het onwaarschijnlijke gebeurd. Voor het eerst in lange tijd is er geen acute crisis gaande. Onder meer de verkiezingen in Nederland en Frankrijk hebben de vrees voor een populistische anti-EU-golf ingedamd. In het brexit-proces heeft vooral Londen hoofdpijn, niet de zeldzaam eensgezinde rest van de EU. Zo dreigt 2017 het rustigste jaar voor Europa te worden sinds 2009, toen de eurocrisis begon.

De Europese economie heeft zich opgericht, de werkloosheid daalt. Burgers zijn weliswaar nog steeds niet razend enthousiast over de EU, maar na de electorale orkanen Brexit en Trump stijgen de waarderingscijfers voor de Unie. Kortom: kom er maar in, Jean-Claude.

Zeker als Angela Merkel straks aan een nieuwe termijn begint in Berlijn moet de EU haar kans grijpen - dat zal de hoofdboodschap van Juncker zijn. Hij zal pleiten voor ferme stappen op het gebied van verdere integratie en samenwerking in de EU, niet alleen omdat daarover in eigen huis politieke consensus lijkt te zijn (te beginnen in Berlijn en Parijs), maar ook omdat de toestand in de wereld erom schreeuwt.

Begroting en internationale handel

Voor de eurozone zal Juncker een eigen begroting voorstellen, iets wat Frankrijk al langer wil, en de opwaardering van het Europese noodfonds ESM tot een Europees Monetair Fonds, naar model van het mondiale IMF. Ook dat is geen nieuw idee, maar nooit eerder leken er zo veel geesten rijp voor als nu.

De EU zal ook haar slag moeten slaan op het gebied van internationale handel, nu de Verenigde Staten onder Trump afhaken. Om niet kopje onder te gaan in de wereldhandel moeten er snel nieuwe vrijhandelsverdragen komen, vindt de Europese Commissie.

Dat met Japan is bijna klaar, overleg met het Zuid-Amerikaanse handelsblok Mercosur en met Mexico gaat in een hogere versnelling. De volgende gesprekspartners moeten Australië en Nieuw-Zeeland worden. Om van al het gedoe over investeerdersbescherming af te zijn (het akkoord met Canada strandde bijna op deze kwestie) stelt Juncker een heel nieuw model voor: een mondiaal arbitragesysteem voor alle toekomstige conflicten tussen overheden en investeerders.

Daarnaast wordt het komende politieke seizoen een vuurproef voor het socialere Europa dat de commissie-Juncker eveneens voorstaat. Daar moet snel iets concreets gebeuren. Na jarenlang geruzie tussen Oost en West moet er de komende weken eindelijk een akkoord liggen over het tegengaan van 'sociale dumping' van gedetacheerde EU-arbeidskrachten in West-Europa.

We zullen een strijdbare Juncker zien

Critici zien in hem een mislukte schertsfiguur uit een miniatuurstaat, een alcoholist met flauwe grappen die aan iedereen, man en vrouw, kleffe zoenen uitdeelt. Achter dat clowneske oppervlak gaat een gedreven Europese politicus schuil, die een van de meest ondankbare topfuncties in Brussel bekleedt: voorzitter van de Europese Commissie.

De Staat van de Europese Unie-toespraak is Jean-Claude Junckers jaarlijkse, persoonlijke hoogtepunt. De Europese 'troonrede' bestaat sinds het Verdrag van Lissabon (van kracht sinds 2009). Veel meer dan zijn voorganger José Manuel Barroso houdt de Luxemburgse oud-premier de tekst van de toespraak zo dicht mogelijk bij hemzelf. Uiteraard overlegt hij erover met de andere Eurocommissarissen, maar zelfs zijn naaste medewerkers zijn soms verrast door wat hun baas uiteindelijk zegt in het Europees Parlement. Hij is bovendien dol op improviseren, zeker als een of andere Britse Europarlementariër iets naar hem roept vanuit de eurosceptische bankjes.

De 'commissie van de laatste kans', zo noemde Juncker zijn team toen hij dat drie jaar geleden presenteerde. Hij begon vol enthousiasme aan de klus, maar kende vervolgens voornamelijk tegenwind: de bijna-Grexit van 2015, de migratiecrisis van datzelfde jaar en tot overmaat van ramp de Britse beslissing om uit de EU te stappen in 2016. Vooral die referendumuitslag greep hem persoonlijk enorm aan, veel meer dan bijvoorbeeld de meer pragmatisch ingestelde Frans Timmermans, Junckers rechterhand. Hij was maanden van slag.

Morgen zullen we een strijdbare, optimistische Juncker zien, vastbesloten om niet de geschiedenis in te gaan als de commissievoorzitter in wiens handen de EU langzaam maar zeker verkruimelde.

De Frans-Duitse as

Zonder sterke Frans-Duitse as geen sterke EU, maar een al te sterke Frans-Duitse as verzwakt de EU juist. De komende maanden moet blijken of 'Brussel' gelukkig wordt van de veelbelovende chemie tussen de Franse president Emmanuel Macron en Angela Merkel, die verzekerd lijkt van een nieuwe termijn als bondskanselier na de verkiezingen van deze maand.

Op het eerste gezicht moet de Europese Commissie van voorzitter Juncker dolgelukkig worden van het idee dat het pro-Europese 'Mercron'-koppel de komende jaren de kar gaat trekken. Maar dan moeten wel alle EU-landen in die kar zitten, is de wens van Brussel. Daar is de grootste vrees dat de Frans-Duitse locomotief geen vaart zal minderen als een of meerdere treinstellen niet meer willen meerijden. 'Versterkte samenwerking' heet dat, een mogelijkheid die het EU-verdrag aan lidstaten biedt als niet iedereen met bepaalde projecten wil meedoen. Negen landen volstaan.

De kopgroepen-discussie speelt onder meer op economisch gebied, maar ook op het terrein van defensie en veiligheid. Berlijn en Parijs willen de Europese defensiecapaciteit vergroten nu ze niet meer op de Verenigde Staten lijken te kunnen rekenen. Haast is geboden, zodat de Duitsers en de Fransen liever met een Europese 'coalitie van bereidwilligen' aan de weg timmeren dan dat ze eindeloos moeten wachten op een verwaterde compromis-constructie waarin alle 27 lidstaten zich straks kunnen vinden.

Dat laatste is de 'communautaire methode' die de Europese Commissie graag ziet, maar ook het Europees Parlement. Bij de vorming van kopgroepen op verschillende terreinen is het parlementaire toezicht ongewis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden