Column

Einde Koude Oorlog, begin van de verwarring

"Fortuyn legde de basis voor het wonderlijke amalgaan van absolute vrijheid voor het individu ('ik zeg wat ik denk') binnen een collectief bepaalde identiteit."Beeld anp

JL. Heldring, gezaghebbend columnist van het liberale avondblad tussen 1960 en 2012, voelde zich na de ineenstorting van het communisme in 1989 verweesd. 'De Koude Oorlog leverde toch een soort kompas voor ons denken', schreef hij enkele jaren voor zijn dood in een terugblik. Heldring was niet de enige, zoals hijzelf ook vaststelde. De politieke verhoudingen in ons land zijn door een doldraaiend kompas de afgelopen 25 jaar ingrijpend veranderd.

Hans Goslinga

Het verdwijnen van de communistische dwangsystemen in Oost-Europa is daarvan zonder twijfel een belangrijke oorzaak. De individuele onvrijheid aan gene zijde van het IJzeren Gordijn definieerde als het ware in spiegelbeeld onze identiteit: het vrije Westen. Bij de aanblik van het prikkeldraad en de herinnering aan de bezettingsjaren was het niet eens nodig daarover diep na te denken. Maar dat veranderde na 1989.

Over weinig andere begrippen is sindsdien zoveel verwarring gerezen en zo heftig gediscussieerd als over het vrijheidsbegrip. Dat had nog een andere oorzaak. Toen de buitenmuur wegviel, was onder invloed van de ontzuiling de sloop van de binnenmuren al volop gaande. Doordat de zuilen als beknellend werden ervaren, kreeg dat proces van ontzuiling hier sterk het karakter van een bevrijding.

Marxisme
De socioloog J.A.A. van Doorn wees in 1994 op het dubbelzinnige effect. De ineenstorting van het communisme, schreef hij, heeft niet automatisch een vrije samenleving gecreëerd. 'Net zomin als de onttakeling van de zuilen het begin was van een maatschappij waarin de wereld voor iedereen openlag.' Het was dus niet triomfalistisch bedoeld toen hij het effect van 1989 samenvatte in de waarneming 'dat het marxisme weer terug kon naar de plaats waar het was ontstaan: de bibliotheek van het British Museum'.

In Nederland heeft het communisme nooit echt gedijd. De ondergang van de CPN was hier slechts de bevestiging van. Achteraf gezien was dat nog het minste van de gevolgen die het failliet van deze ideologie op de Nederlandse politiek meebracht.

De jaren na 1989 hebben met terugwerkende kracht laten zien hoe ordenend en richtinggevend de Koude Oorlog en de verzuiling waren. Zij bepaalden met de precisie van een goed afgesteld kompas de bestemming van de natie en de identiteit van haar burgers. Alleen het populisme is erin geslaagd de verweesde samenleving politiek te verbinden met een bijna ongeremde drang naar individuele vrijheid. Hoe tegenstrijdig en onnavolgbaar ook, het sloeg aan en de vertrouwde partijen hebben er tot op de dag van vandaag geen effectief antwoord op gevonden.

Onoverzichtelijkheid
Fortuyn legde de basis voor het wonderlijke amalgaan van absolute vrijheid voor het individu ('ik zeg wat ik denk') binnen een collectief bepaalde identiteit, waarbij de islam als 'achterlijke cultuur' tot nieuwe vijand werd verklaard. De jongste uitkomst van dit gedachtegoed is een voorstel van PVV-leider Wilders in een wet vast te leggen dat Zwarte Piet zwart moet zijn. Het populisme lijkt aldus een antwoord op wat Van Doorn in 1994 als de voornaamste kenmerken van een ware democratische samenleving omschreef, de ongeordendheid en de onoverzichtelijkheid.

Net als Heldring beschouwde hij de democratie als 'de politiek van het menselijk tekort'. Dat is noch voor burgers noch voor de politiek gemakkelijk te aanvaarden. De meeste partijen keren zich tegen deze notie door te hoge verwachtingen te wekken. Ten tijde van de Koude Oorlog kon deze karakterzwakte worden weggestreept tegen het hogere belang van weerbaarheid tegen een dwangsysteem, na 1989 lukte dat niet meer, zoals het CDA vijf jaar na de val van de Muur als eerste grote partij ondervond met een ongekend verlies van twintig zetels.

Bij alle klemtonen op vrijheid gaan de populisten het verst in de suggestie dat de staat bij machte is het menselijk tekort op te heffen. Fortuyn meende dat de staat 'de puinhopen van Paars' moest opruimen, Wilders wil dat de staat voorschrijft hoe een volksfeest eruitziet. De gepropageerde vrijheidsdrang verkeert aldus in vormen van staatsdwang en illusies van maakbaarheid die in 1989 ideologisch verslagen leken.

De christen-democraten hebben de oudste en misschien wel de beste papieren om een 'politiek van het menselijk tekort' vorm te geven. Maar de vraag is of zij de moed hebben dat pad in te slaan en zo een nieuwe richting te wijzen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden