Eilandje in Almere wordt plukparadijs

Het eiland Utopia, onderdeel van de Floriade 2022, wordt de komende zeven jaar omgevormd tot een eetbare tuin van Eden. De methode: 'niks-doen-boeren'.

Het eiland ligt in het Almeerse Weerwater, grenzend aan de A6 en in het hart van de Randstad. Toch draagt het door water omringde landje, zo'n dertig jaar geleden aangelegd als stadspark, de naam Utopia met recht. Hier ligt over zeven jaar een volgroeid voedselbos. Het vergt nog enige fantasie, maar kijk door je wimpers en zie daar: 'Een tuin van Eden', zegt initiatiefnemer Rens Spanjaard (29). Vol bessenstruiken, aardbeienplantjes, appel- en notenbomen.

Utopia is alleen te bereiken via een houten voetgangersbrug. De zuurstokkleurige vuurtoren springt direct in het oog. Het pad dat ooit over het eiland liep, is goeddeels weggevaagd door wildgroei. De vuurtoren doet geen dienst meer als lichtbaken, maar is als uitkijkpost net zo geschikt. Het platform aan het eind van de wenteltrap biedt uitzicht over Utopia en omstreken. Rechts de haven. Links, aan de overkant van het water, een strook kantoorpanden. Rechtdoor: het vogeleiland.

Dit is het gebied van de komende Floriade. De zevende editie van deze tienjaarlijkse wereldtuinbouwexpositie vindt plaats in Almere, in 2022. De stad begint langzaamaan met de voorbereidingen. Zo ook Spanjaard. De biologisch-dynamische tuinbouwer en experimenteel kok heeft vanuit Urban Greeners, een collectief , de regie gekregen over het weerwoud - de naam die hij geeft aan zijn voedselbos in wording. De eerste aanplant is net achter de rug.

Spanjaard tuurt vanaf de toren naar beneden: "Daar, tussen de brug en waar wij nu staan, verrijst het hoofdpad. Aan weerszijden komt een plantenbibliotheek, als onderdeel van de Floriadefilosofie, die kennisuitwisseling dicteert. De bibliotheek moet informeren over hoe het voedselbos is ingericht en wat er groeit. Maar ik houd me voorlopig bezig met de aanleg van het bos zelf."

Tuinstad

Een voedselbos is een door de mens ontworpen systeem gericht op voedselproductie, maar geïnspireerd op een natuurlijk bos. Een goed ontworpen voedselbos houdt zichzelf in stand. Anders dan in de reguliere tuinbouw, krijgt het weerwoud alleen vaste planten. Je hoeft dus niet keer op keer te zaaien. 'Niets-doen-boeren', noemt Spanjaard dit. "Je ontwerpt, plant aan, en klaar ben je."

Almere is ontworpen als 'tuinstad', geïnspireerd op de ideeën van de negentiende-eeuwse stedenbouwkundige Ebenezer Howard. Hij bedacht een middenweg tussen stad en platteland, waarbij woonwijken zijn omringd door groen. Idealiter is dit model stad zelfvoorzienend. "Dat is Almere niet", zegt Spanjaard. "Maar het voedselbos sluit mooi aan bij dit oorspronkelijke plan."

Het weerwoud zal bestaan uit drie delen. Een deel moet inspiratie zijn voor een stadspark, een deel voor een particuliere achtertuin. Het laatste deel is een alternatief voor de huidige tuinbouw, zonder gebruik van bestrijdingsmiddelen en zonder de gebruikelijke monocultuur. Spanjaard draait om het puntje van de toren. "Op de oostpunt moet een brug komen naar het vogeleiland - de entree van de Floriade." Maar daar hebben studenten van de opleiding toegepaste biologie, die met Spanjaard de bestaande ecologie van het eiland in kaart brengen, een beverburcht ontdekt. De bever is beschermd, dus de brug moet wijken.

Spanjaard en zijn weerwoudcompagnon Koen Kaljee worden versterkt door twee voedselbosexperts, Wouter Eck en Xavier San Giorgi. Zij hebben eerder een voedselbos aangelegd in Groesbeek, vlakbij Nijmegen.

Het weerwoud wordt in zeven lagen opgebouwd, en zo ontworpen dat elke laag genoeg licht vangt: de kruinlaag, zoals de tamme kastanje; laagstam, als de hazelaar of gele kornoelje; struiken, bijvoorbeeld de appelbes en honingbes; een kruidlaag, met struisvaren en smeerwortels; grondbedekkers, zoals aardbeien of daslook; een wortel- en knollenlaag; en klimplanten, als de akebia, die door meerdere lagen heen slingeren. Nagenoeg alle beplanting zal eetbaar zijn, 'op een enkele stikstofbinder na'. "Ik krijg regelmatig de vraag: waarom zoveel uitheemse soorten?", zegt Spanjaard. "Maar veel van de planten groeiden hier al voor de ijstijden. Wij herintroduceren ze nu in het landschap."

Weer met beide benen op de grond begint Spanjaard aan een struintocht. Hij wijst: wilgen, essen, vlieren. De oorspronkelijke eilandbegroeiing. "De voedselbosexperts waren laaiend enthousiast. Het bos bevindt zich in de pioniersfase. De oudste boom van Almere staat hier, die is geloof ik drieëndertig jaar. Doordat veel bomen te weinig licht krijgen sterven ze af. Dat is gunstig: het veroorzaakt een rijke voedingsbodem, en ruimte om te planten." Spanjaard wijst naar een groepje jonge vlieren. "Die proberen het nog een keer. De volhouders."

Beverburcht

Aan het begin van de maand zijn de eerste honderd boompjes aangeplant. Inmiddels zijn al groene knoppen zichtbaar. "Een groepje ambtenaren kwam langs voor een rondleiding. Trippelden hier rond op hun suède schoenen. Ze waren veel te koud gekleed, en ook zo weer vertrokken." Bij een open plek blijft Spanjaard staan. Naast een forse steunpaal staat een ielig boompje. Een zwarte walnoot. De officiële eerste weerwoudboom.

Uiteindelijk krijgt het eiland ruim tweehonderd verschillende soorten. De volgende aanplant is over twee maanden, de laatste in het najaar. "Dat is de beste periode", zegt Spanjaard. "Dan is het bos in rust." De studenten van de hoveniersopleiding van het Groenhorst komen wekelijks langs. Voor enig onderhoud, 'maar vooral ook om te leren over deze nieuwe vorm van groenbeheer.'

Spanjaard waadt door een veld dode brandnetels. 'Het voelt gek', zegt hij. "Vanuit de tuinbouwschool ben ik gewend om eerst aan te harken voordat ik begin met planten." Maar in het voedselbos laten ze de natuur grotendeels op z'n beloop. Het organisch materiaal van takken, bladeren en wortels maakt de aarde vruchtbaar en toegankelijk voor een veelzijdigheid aan gewassen. De biodiversiteit neemt toe. Steeds meer vogels, insecten en zoogdieren trekken naar het gebied, en leveren op hun beurt weer een bijdrage aan het ecosysteem. Bijen die bestuiven, muizen die zaden verspreiden, lieveheersbeestjes die plagen bestrijden. Utopia wordt nu al bewoond door aalscholvers, spechten en vier soorten vleermuizen. De bodembedekkende planten maken dat woekerend onkruid geen kans krijgt. Verdelging is in het voedselbos niet nodig.

Aan de oostoever van Utopia ligt een ogenschijnlijk ongeorganiseerde berg takken. De beverburcht. De bewoner heeft een gebied toegewezen gekregen van dertig meter omtrek, omheind door een gevlochten wal. Spanjaard: "De bever is extra kamers aan het bouwen, hij gaat z'n familie uitbreiden. Het zijn prachtige dieren, maar ik hoop niet dat ze mijn hele voedselbos opvreten."

Moerbeienstruik

De Floriade is een internationale expositie over de ontwikkelingen op het gebied van tuinbouw. Het evenement vindt elke tien jaar plaats. Voorgaande edities waren in Rotterdam, twee keer in Amsterdam, Zoetermeer, Haarlemmermeer en Venlo. De zevende editie, de Floriade 2022, komt naar Almere. Het thema voor deze wereldtentoonstelling is 'Growing Green Cities': steden die tegelijkertijd groeien en vergroenen. Stedenbouwkundige Winy Maas ontwierp voor de Floriade 2022 een prototype groene stad, 'als een plek die voedsel en energie produceert, die water zuivert, afval hergebruikt en misschien zelfs autarkisch zal zijn'. Deze stadswijk - 'een natuurlijke tegenhanger van het rode stadshart' - wordt in de komende zeven jaar aangelegd, en moet ook na de Floriade 2022 nog deel uitmaken van Almere. Hij komt te liggen aan de oevers van het Weerwater en direct aan de A6.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden