Eigenzinnige kruiswegstaties in Utrecht

Veroniki, een moderne kruisweg van de Cyprioot Lefteris Olympios. Drieluik (200x75 cm per deel), vervaardigd in 2009, inkt en acryl op papier. (Lefteris Olympios) Beeld
Veroniki, een moderne kruisweg van de Cyprioot Lefteris Olympios. Drieluik (200x75 cm per deel), vervaardigd in 2009, inkt en acryl op papier. (Lefteris Olympios)

In veel kerken hangt een vrij traditionele serie afbeeldingen van de kruisweg. Een aantal kunstenaars is verder gegaan.

Schilder Aad de Haas veroorzaakte vlak na de Tweede Wereldoorlog grote commotie met zijn kruiswegstaties. De zaak over de staties, die hij schilderde in persoonlijke stijl, liep op tot in de hoogste gelederen van het Vaticaan.

De eenvoudige figuren in zijn schilderingen, op de muren van de Sint Cunibertuskerk in Zuid-Limburg, weken te zeer af van de neobarokke stijl die men gewoon was bij kruiswegstaties. Bovendien voegde De Haas staties toe die er officieel niet bij hoorden: het verraad van Judas en de opstanding. Op Goede Vrijdag 1949 droeg de dappere kunstenaar op last van Rome zelf zijn staties de kerk uit.

Zestig jaar later krijgt de kruisweg in de protestantse Domkerk in Utrecht een geheel eigentijdse betekenis. Acht kunstenaars, onder wie Paul van Dongen, Janpeter Muilwijk, Marc Mulders en Gijs Frieling, verbeelden voor de tentoonstelling ’Verloochening en Belofte’ de lijdensweg van Jezus, op een persoonlijke wijze waar De Haas slechts van kon dromen.

De katholieke gewoonte om op Goede Vrijdag de kruisweg te lopen kent een lange traditie. In de veertiende eeuw zorgen met name de franciscanen ervoor dat er overal in West-Europa kruiswegen komen, zodat ook mensen die niet de originele kruisweg in Jeruzalem kunnen lopen, deelnemen aan de volksdevotie.

Deze kruiswegen, die in fasen de weg van Jezus naar het kruis verbeelden, zijn vooral in de open lucht. In 1731 stelt paus Clemens XII het aantal staties vast op veertien, met als eerste de terdoodveroordeling en als laatste de begrafenis. Sommige staties komen niet in de Bijbel voor, maar zijn legendarisch, zoals die van Veronica die het gezicht van Jezus afwist.

In de negentiende eeuw, na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie, is er in Nederland een ware explosie van kruiswegen, nu als deel van het interieur van de kerk. De staties worden in hoog tempo vervaardigd, met weinig artistieke kwaliteit.

„In de loop van de twintigste eeuw begonnen kunstenaars de kruisweg vrijer te interpreteren”, zegt kunsthistorica Liesbeth de Jong. Ze is lid van de tentoonstellingscommissie van de Domkerk. „Het lijden van Christus werd verbonden met het lijden in deze wereld, en de opstanding, die in de traditionele veertien staties ontbreekt, kreeg een steeds belangrijkere rol.”

In de Domkerk, waar de veertien staties dit jaar helemaal zijn losgelaten, zie je dit belang van de opstanding en het lijden in de huidige wereld terug. „In de hele tentoonstelling is het perspectief van Pasen, de belofte, sterk aanwezig. Zelfs bij de kunstenaars die sec op het lijden inzoomen, zie je de hoop terug”, vertelt De Jong.

Verloochening en belofte , tentoonstelling Domkerk Utrecht, t/m 16 april. (ma-vr 11-16u, za 11-15.30u, zo 14-16u).

Op Trouw.nl/religie&filosofie verschijnen tot aan Pasen de kunstwerken uit de tentoonstelling ’Verloochening en Belofte’, met korte toelichting. Lees hier de eerste aflevering: 'Veroniki' van Lefteris Olympios.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden