Eigenzinnige jezuïeten gingen in Syrië volstrekt hun eigen gang

De Italiaanse jezuïet Dall'Oglio zit gevangen. Beeld afp

De dood van pater Frans van der Lugt was wereldnieuws. De Nederlandse jezuïet vertolkte de stem van de Syrische bevolking, zijn Italiaanse broeder Paolo Dall'Oglio kiest nadrukkelijk voor de oppositie.

Tot een paar geleden werkten er nog een tiental Europese jezuïeten in Syrië. Deze religieuze orde, een van de oudste binnen de katholieke kerk, staat bekend om haar kritische intellectuele traditie en een strikte gehoorzaamheid aan de paus. Deze orde valt niet onder het gezag van een bisschop.

Wellicht de verklaring waarom er in Syrië twee zeer eigenzinnige jezuïeten volstrekt hun eigen gang gingen. Zo gaf de Nederlandse pater Frans van der Lugt yoga-oefeningen en stilte-retraites aan christenen en moslims, terwijl de Italiaanse pater Paolo Dall'Oglio in zijn klooster Mar Musa moslims uitnodigde om te bidden tot Allah en Mohammed beschouwde als profeet. In 2009 schreef de Italiaanse jezuïet het boek 'Amoureux de l'Islam, croyant en Jésus' (liefde voor de islam, discipel van Jezus).

Beide jezuïeten leefden en werkten vanuit de dagelijkse dialoog tussen christenen en moslims en bleven als enige Europese paters tijdens de oorlog in Syrië. Het is hun allebei noodlottig geworden. Pater Paolo zit gevangen (het is onduidelijk of hij nog leeft) in het stadje Raqqa - bolwerk van de radicale djihadistische beweging Isis - en pater Frans is vorige week gedood voor zijn klooster in Homs.

Wat is de nalatenschap van beide mannen? En welke boodschap geven zij mee aan de christelijke minderheid (ongeveer 10 procent) in Syrië?

Frans van der Lugt behoorde tot een grote groep Nederlandse en Vlaamse jezuïeten die vanaf halverwege de jaren zestig naar het Midden-Oosten werden gezonden. De paters waren na de onafhankelijkheid van Indonesië daar niet langer welkom en vulden het gat dat de Franse jezuïeten achterlieten in het Midden-Oosten. Zij werden lange tijd geweerd vanwege de Suez-crisis in 1956 toen de Fransen Israël steunden in de strijd tegen Egypte.

Wandeltochten en yoga
De Nederlandse jezuïet werkte het liefst in stilte. Voordat de oorlog in Syrië uitbrak, had bijna niemand van hem gehoord. In de omgeving van Homs was hij wel zeer bekend. Door het organiseren van meerdaagse wandeltochten en het opzetten van het ontwikkelingsproject Al Ard gaf pater Frans op een heel praktische wijze invulling aan een goede verstandhouding tussen christenen en moslims.

Tijdens mijn verblijf als freelance journalist in Syrië in 2009 nam hij mij mee naar het Syrische stadje Salamiyya, het centrum van de ismaëlische geloofsgemeenschap. Een stroming binnen de sjiitische islam die haar hoogtijdagen kende tussen de 10de en de 12de eeuw, toen ze aan de macht was in het Midden-Oosten.

Pater Frans was door een aantal moslims gevraagd om yoga-oefeningen te geven, gevolgd door een stilteretraite. Al veel langer verzorgde de jezuïet 'spirituele gymnastiek', zoals hij hetzelf omschreef. Alleen nu was het voor het eerst dat hij was uitgenodigd een meditatieweekend te leiden in een islamitisch stadje.

Een bijzondere religieuze kruisbestuiving: een Nederlands jezuïet en een twintigtal Syrische moslims die op de veranda, in de tuin en binnen in huis in kleermakerszit op een kleedje mediteerden.

Een mis ter nagedachtenis van de vermoorde pater Frans van der Lugt in het niet-bezette deel van de Syrische stad Homs. Beeld afp

De Italiaanse jezuïet Paolo Dall'Oglio is een zeer charismatisch figuur die van nature mensen naar zich toetrekt. In 1982 ontdekte hij het vervallen klooster Mar Musa met nog intact gebleven 11de-eeuwse fresco's. Onder zijn leiding is het opgeknapt en uitgegroeid tot een centrum van interreligieuze dialoog.

Maar de ambities van de Italiaan gingen nog veel verder. Hij was ook betrokken bij de 'Abrahamroute' een wandeltocht van het Turkse plaatsje Urfa (Abrahams geboorteplaats) naar de Israëlische stad Hebron (sterfplaats), een initiatief om joden, christenen en moslims hun gezamenlijke voorvader Abraham te laten eren. Alleen de autoriteiten lagen dwars, zij wilden niet dat wandelaars via Syrië naar Israël zouden kunnen lopen. Het was niet de eerste keer dat pater Paolo in aanraking kwam met het Syrische bewind.

Nadat demonstraties in Syrië met grof geweld werden beantwoord door de veiligheidsdiensten, liet pater Paolo ook van zich horen. Hij schaarde zich achter de democratische wensen van de oppositie en veroordeelde Syrische kerkleiders die juist de kant van het Assad-regime kozen.

Nadat de Italiaanse jezuïet in mei 2012 een brief had geschreven aan VN-gezant Kofi Annan om steun voor een democratische volksbeweging in Syrië, werd hem nadrukkelijk verzocht het land te verlaten. Een jaar later liet Paolo Dall'Oglio zich Syrië weer in smokkelen, nu met als doel om de djihadistische beweging Isis over te halen niet langer te vechten tegen andere oppositiebewegingen.

De op het oog zeer naïeve, maar ook gedurfde vredesboodschap werd beantwoord door het opsluiten van pater Paolo in het Syrische stadje Raqqa: het machtscentrum van Isis.

Radicale elementen
Dit activisme was niet besteed aan pater Frans van der Lugt. Al in mei 2011 waarschuwde hij in het EO-programma 'Dit is de dag' voor radicale elementen in de oppositie en de rol van buitenlandse mogendheden die Syrië zwakker wilden maken. Toch vertrok de Nederlandse jezuïet niet uit Syrië, hij bood zelfs onderdak aan veertig soennitische vluchtelingen.

In deze geest van verbroedering wil zijn Syrische broeder Nawras Sammour blijven werken. "Je moet weten dat wij kapot zijn, moe van deze oorlog. We willen niets liever dan vrede en dat de wapens zwijgen", zo vertelt de jezuïet Sammour vanuit zijn woonplaats Damascus, "maar de stem van gewone Syriërs wordt niet gehoord. Pater Frans kon het wel vertolken. Daardoor was hij ook zo belangrijk."

Als directeur Midden-Oosten van Jesuits Refugee Service had Sammour bijna wekelijks telefonisch contact met Frans van der Lugt. "Zijn boodschap was heel krachtig: Word als christenen niet een gemeenschap die zich opsluit, maar zoek verbinding met alle Syriërs." Samen met zeven andere Syrische jezuïtische paters zet Sammour zich vooral in voor de hulp aan vluchtelingen.

Werk dat de Syrische overheid goed uitkomt: zolang christenen zich niet bemoeien met de politieke situatie, zal het Assad-regime er alles aan doen om zich op te werpen als beschermheer van deze minderheid.

De Italiaanse jezuïet Paolo Dall'Oglio lijkt meer oog te hebben voor een toekomst waar de christelijke bevolking een brug kan vormen tussen de strijdende partijen in Syrië. Wereldwijde aandacht voor zijn penibele situatie kan er wellicht voor zorgen dat er niet opnieuw een pater om het leven komt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden