Review

Eigenzinnige en bizarre sprookjes van Kamagurka en Armando

“Er was eens een mannetje met een heel dik hoofd, en die woonde in een piepklein huisje. Dat huisje was zo klein dat zijn hoofd er niet helemaal in kon.” Sprookjes verouderen nooit. De taal waarin ze verteld worden mag belegen raken, hun motieven en symbolen zijn zo universeel dat tijd noch ruimte ze onder kunnen sneeuwen.

Moderne schrijvers blijven in de ban van sprookjes. Zoals Kamagurka en Armando - beiden op verschillende kunstterreinen voor volwassenen actief - met respectievelijk hun recente 'Bollekop' en 'De prinses met de dikke bibs'.

'Bollekop' begint met bovenstaand citaat. Het verhaal heeft de opbouw en ingrediënten van een klassiek sprookje. Mannetje Bollekop haalt als reddende ridder de drie dochters van een houthakker uit de maag van een draak, waarna hij traditiegetrouw mag trouwen met de prinses en de helft van het koninkrijk krijgt. De houthakker schenkt hem een magische deurknop met toverspreuk die hem tijdens zijn tocht uit benarde situaties kan redden. Dat klinkt bekend. Kamagurka heeft dit gegeven echter doorspekt met bizarre wendingen en beelden waarin de cabaretier en striptekenaar in hem opduiken. Zo hebben alle personages een baard, ook meisjes en feeën. De houthakker vraagt Bollekop eerst of hij niet zijn drie dochters wil worden, die door de koning meegetroond zijn. Nee, maar zoeken wil hij ze wel. Om op weg te komen blaast Bollekop zijn kop vol rook en pianomuziek, zodat hij als een ballon opstijgt, en tijdens een tornado melkt hij eventjes een rondvliegende koe. Een 'baardfee' tovert haringen in de woestijn - lekker koel om over te lopen - en Bollekop laat bij een tandarts zijn kop vol spuitjes zetten om gevoelloos te zijn voor de beten van de draak.

Naast deze grillige beelden en wendingen gebruikt Kamagurka een eigentijdse taal ('De poortwachters lachten zich te pletter') en grapjes die soms flauw zijn (de drie dochters van de houthakker heten Een, Twee en Drie) en soms clownesk (als de koning Bollekop dreigt hem te onthoofden als hij de draak niet weet te doden, antwoordt Bollekop bezorgd 'Als de beul het maar niet op zijn tenen krijgt').

'Bollekop' is een origineel en avontuurlijk sprookje, maar ook oppervlakkig (er is bijvoorbeeld niets meer achter al die baarden te ontdekken dan dat Kamagurka een verwachtingspatroon wil doorbreken) en het balanceert soms op het randje van gewild leuk. Wat het boek vooral bijzonder maakt is het pittige zwart-wit-tekenwerk van Gerda Dendooven. Uit haar quasi-naïeve prenten spreekt drift, nonconformisme, magie.

Lange neus

'De prinses met de dikke bibs' van Armando kan gezien worden als een vervolg op zijn meesterlijke sprookjesbundel uit 1990, simpelweg 'De sprookjes' geheten. Ook Armando gebruikt vorm en motieven van sprookjes, maar schrijft onconventioneel, recalcitrant, tegendraads, met onverwachte wendingen. 'De prinses met de dikke bibs' bestaat uit acht verhalen, waarin het gaat om een prinses die niet wil trouwen, een kabouter zo groot als een mens, een mummie die er genoeg van heeft om dood te zijn, kortom, om zaken die tegen gebruikelijke verwachtingspatronen in gaan. Jammer genoeg hebben slechts twee verhalen de esprit van de eerste bundel, namelijk het titelverhaal, en 'Magere Hein', waarin een oude vrouw de dood steeds met succes afblaft als hij haar grappenmakende man wil komen halen: ze heeft nog veel te veel lol met hem. Als Magere Hein drie jaar later terugkomt hebben ze zo onbedaarlijk gelachen dat het nu wel genoeg is: de oude man mag mee. 'Hiephoi,' roept hij, sterft, en trekt vanuit de kist nog even een lange neus naar de omstanders.

De andere verhalen hebben wel eenzelfde prettige gestoordheid, maar zijn flauwer, bevatten een minder sterke clou, alsof de auteur niet meer wist waar hij heen wilde met zijn verhaal. Ook hier geven de illustraties - van Susanne Janssen, maar overduidelijk beïnvloed door de Duitser Wolf Erlbruch - het boek cachet.

Sprookjesrelikwieën

Een heel bijzonder boek waarin met elementen en attributen uit sprookjes gespeeld wordt is 'De Wissewaswinkel' (ondertitel: 'Alices wondergoed') van de Fransman Frédéric Clément, buitengewoon vindingrijk en lenig bewerkt door Bart Moeyaert. Het is de monoloog van een vertegenwoordiger in mysterieuze spulletjes en relikwieën uit sprookjes, gericht aan 'Juffrouw Handelaar' van wie het gerucht gaat dat ze een bazaar heeft 'in droom- en wondergoed'. Wat allereerst opvalt is de zorgvuldige vormgeving van het boek; een omslag met een luikje waarachter een engeltje met esdoornvleugeltjes te zien is, een tekst in diverse lettertypen en -afmetingen, losjes over de pagina's gestrooid, met daartussendoor afbeeldingen met een geur van voorbije tijden: oude prentjes, gescheurde, zogenaamd halfvergane plaatjes-van-zolder, foto's van doosjes uit een rariteitenkabinet. De vertegenwoordiger 'sprokkelt hier en sprokkelt daar/ de vreemdste koopwaar bij elkaar', en prijst zijn prachtige, spannende kitsch aan met het theatrale elan van een circusdirecteur. Daarbij refereert hij aan allerlei sprookjes: hij heeft doosjes met het neusje van Pinokkio, twee haren van de Gelaarsde Kat, een keitje van Klein Duimpje, wimpers van de koningin van Sheba, een jarretel van Sneeuwwitje, het horloge van het Witte Konijn uit 'Alice in Wonderland', de pet van kapitein Nemo, een splinter uit het spinnewiel van Doornroosje en de erwt van de prinses.

Het is een boek voor fijnproevers, poëtisch in tekst en beeld, niet meeslepend maar de eigen fantasie prikkelend, een boek om rustig voor te gaan zitten en met associatieve aandacht te bestuderen. Wat zou er in het kistje zitten waaronder staat: 'Schaduw van de Kleine Prins'? Wat zit er in de 'glazen bol van Merlijn de tovenaar' en wat in een 'zoutvat voor de jacht op wild klavier'? Toch kleeft er een bezwaar aan het boek: het is eigenlijk te mooi; de afwisselende typografie heeft slechts een uiterlijke, esthetisch/grafische waarde: vetgedrukte woorden zijn niet belangrijker dan kleine. Maar ach, het past wel bij de kunst van de vertegenwoordiger, die als een echte standwerker met zijn woorden kitsch kan omtoveren tot iets heel kostbaars.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden