Eigenzinnig, oprecht, los van alle conventies

De Israëlische schrijver Etgar Keret wekt soms hevige emoties op. Hij wist de premier van zijn land, Benjamin Netanjahoe, een opmerkelijk eerlijke uitspraak te ontlokken.

De een noemt hem provocateur, de ander ziet hem als exponent van de Israëlische literatuur. Auteur Etgar Keret kan zich in beide omschrijvingen niet vinden.

"Wat mensen als provocatief ervaren, vind ik juist functioneel", zegt hij. "Ik schreef bijvoorbeeld een sketch waarin twee Israëlische mannen en een Duitser voorkomen. Het tweetal dwingt de Duitser om tijdens de Olympische Spelen een Israëlische hordenloper een kortere afstand te laten lopen dan zijn tegenstanders, als goedmakertje voor de Holocaust. Als de Duitser uiteindelijk overstag gaat, sluiten de mannen hem in hun armen als vriend van Israël. Zo'n sketch vind ik niet onnodig grievend. Sterker nog: mijn moeder heeft zelf de Holocaust overleefd en zij was degene die om deze sketch vroeg. De Holocaust wordt regelmatig als excuus misbruikt, maar sommige mensen willen dat gewoon niet zien."

En wat betreft zijn rol in de Israëlische literatuur? "Ik pas meer in de traditie van Joodse schrijvers in de diaspora, zoals Franz Kafka en Sjolem Aleichem (pseudoniem van Solomon Rabinovitz - LS)", zegt Keret, om daar snel aan toe te voegen: "Niet in kwaliteit hoor, maar wel qua thema's en humor."

En het is juist die mix tussen humor en loodzware onderwerpen die de 44-jarige Etgar Keret zo'n geliefd auteur maakt tot ver buiten de Israëlische landsgrenzen. De afgelopen jaren verwierf hij internationale faam als 'de stem van jong Israël', zoals de Britse krant The Independent hem omschreef. In zijn nieuwste verhalenbundel 'Verrassing', die komende week in de Nederlandse vertaling verschijnt, schakelt Keret vliegensvlug tussen vrolijk absurdisme en grauwe realiteit.

Een gat dat leidt naar een wereld waar leugens werkelijkheid worden, een aambei zijn wil oplegt aan een man en een goudvis wensen in vervulling laat gaan. Het is slechts een greep uit de fantasierijke elementen in Kerets nieuwe bundel. Enkele pagina's later bedondert een personage zijn vrouw, valt iemand van de trap of pleegt de verteller zelfmoord.

"De meeste verhalen hebben minimaal een vage link met wat ik heb meegemaakt", vertelt Keret in zijn huiskamer in Tel Aviv. "Zo komt zelfmoord geregeld terug in mijn werk. Dat fenomeen speelt dan ook een belangrijke rol in mijn leven. Toen ik negentien was en in het leger zat, schoot mijn beste vriend zichzelf dood. Ik was degene die hem even later vond. Jaren later pleegde een ex-vriendinnetje zelfmoord en weer een paar jaar later deed een andere vriendin hetzelfde." De suïcides hebben Keret gevormd, maar niet tot een sombere man.

"Toen mijn beste vriend zelfmoord pleegde, was ik eerst in shock, maar daarna deed het me beseffen dat ík er blijkbaar voor koos om wel te leven. Vanaf dat moment heb ik een enorme drang om alles uit mijn bestaan te halen. Toeval of niet, het was de periode dat ik begon met schrijven."

Zijn eerste stukken schreef Keret voor zichzelf. "Het luchtte op, het gaf me een gevoel van gewichtloosheid." Overdag studeerde Keret wiskunde en wetenschapsfilosofie, 's nachts verloor hij zich in zijn verhalen. "Door het nachtelijk schrijven miste ik al de ochtendcolleges. Hoewel ik goede cijfers haalde, vond mijn mentor mijn afwezigheid ongepast. 'We moeten een goed excuus verzinnen waarom je altijd zo laat bent', zei hij tegen me. Toen ik vertelde dat ik 's nachts schreef, vroeg hij of hij die verhalen aan de literatuurdocent mocht doorsturen om mijn afwezigheid te rechtvaardigen. Dat vond ik prima. Een jaar later belde de literatuurdocent op: hij wilde de verhalen laten publiceren. Zo werd ik per ongeluk schrijver."

Naast elf boeken, heeft Keret intussen prijswinnende films gemaakt, een satirische musical en verschillende televisiescripts geschreven en geeft hij als filmdocent les aan de Ben Goerion Universiteit. In Israël is Keret een publiek figuur en die bekendheid gebruikte hij afgelopen zomer om de sociale protesten te steunen.

Toch zit hij het liefst te typen. "Wanneer ik schrijf, hoef ik me geen zorgen te maken over andermans emoties, terwijl ik daar normaal gesproken continu mee bezig ben. Dat ligt aan mijn afkomst: als zoon van Holocaustoverlevenden heb ik me altijd geconcentreerd op anderen. Wanneer ik vroeger mijn knie stootte en mijn moeder vroeg of ik pijn had dan zei ik steevast 'nee', ook al was dat gelogen. Mijn moeder had immers als 6-jarig meisje met eigen ogen gezien hoe haar familie voor haar neus werd doodgeschoten. Ik wilde haar per se niet nog meer leed bezorgen. Die mentaliteit draag ik met me mee. Behalve als ik schrijf, dan raak ik het bewustzijn van anderen om me heen kwijt. Dat is heerlijk."

Die opluchting vindt Keret slechts op enkele andere momenten: "Naast het schrijven ontspan ik alleen als ik mijn zoontje vasthoud, tijdens seks en bij het roken van marihuana."

Aantekeningen over mogelijk interessante typetjes, verhaallijnen of gebeurtenissen maakt Keret niet. "Als ik iemand tegenkom die geschikt is als karakter in een verhaal blijft hij zo hardnekkig in mijn hoofd zitten dat ik het na een tijdje wel moet opschrijven." De diepere betekenissen en andere verhaallagen voegt hij later toe, evenals eventuele eigenaardigheden. "Een van de personages wilde ineens een boek schrijven dat na driehonderd pagina's verandert in een harig diertje. Zoiets ontstaat gewoon, moeiteloos. Bij het zetten van een koffie moet ik nadenken over hoeveel schepjes koffie, hoelang ik moet roeren, uitkijken dat ik het bekertje niet omgooi en dan maar hopen dat het in de smaak valt. Schrijven is het tegenovergestelde, bijna een passieve gebeurtenis: ik ga zitten, ik begin en de rest gaat vanzelf."

En ook voor inspiratie hoeft Keret weinig moeite te doen. Zo werd hij tijdens een afspraak in Berlijn aangesproken door een man in een café die hem '400.000 en de diamanten' bood. De man had Keret aangezien voor een zakenpartner en was direct van wal gestoken. Het voorval leidde tot een verhaal in zijn nieuwe bundel over een eenzame man die er zijn dagelijkse bezigheid van maakt om zich bij wildvreemde mensen voor te doen alsof hij degene is met wie ze hadden afgesproken.

Maar de eigenaardige situatie of het hilarisch detail staan voor Keret nooit op zich. Want creëren uit het niets, dat is iets uit je duim zuigen. Dat is de moeite niet, en het is ook niet echt een kunst. Maar creëren uit iets, is ontdekken wat de hele tijd al in jezelf bestond, laat Keret de ik-persoon denken in het openingsverhaal van zijn nieuwe bundel. Dat wat er bij Keret vanbinnen zit, omschrijft hij zelf als een zeer sterk verantwoordelijkheidsgevoel en een diepgeworteld ongenoegen over de Israëlische maatschappij. "Ondanks de humor in mijn verhalen ben ik eigenlijk heel serieus. Ik denk dat mensen dat ook voelen. Het gebeurt regelmatig dat een taxichauffeur na een ritje van vijf minuten ineens een geheim aan me vertelt, waarna hij zelf schrikt dat hij dat zomaar met me deelt. Zelfs bij Benjamin Netanjahoe overkwam me iets vergelijkbaars."

Dat gebeurde afgelopen zomer toen de Israëlische krant Haaretz Keret vroeg om iemand te interviewen. "In eerste instantie koos ik voor Stanley Fischer (directeur van de Bank van Israël - LS). Maar op het laatste moment zegde hij af." Vlak voor publicatie deed de mogelijkheid zich voor om de Israëlische premier Benjamin Netanjahoe te interviewen in Rome. Op stel en sprong reed Keret naar huis om zijn paspoort op te halen. Daar drukte zijn vrouw hem een briefje in de hand, waarop ze had geschreven: 'Meneer Benjamin Netanjahoe, ik smeek u om alles in uw macht aan te wenden voor de vrede, doe het voor de toekomst van onze kinderen en de uwe. Bedankt, Sjira.'

"Ik schoot in de lach en zei tegen mijn vrouw dat ik mezelf niet voor schut wilde zetten", herinnert Keret. "Ze was helemaal ontdaan van mijn reactie en ik voelde me daarna vreselijk schuldig. Op weg naar het vliegveld realiseerde ik me dat ik op voorhand de hoop op verbetering al had opgegeven. Netanjahoe is een afschuwelijke leider en maakt met zijn rechtse politiek een even afschuwelijk land van Israël. Betekent dat dan dat ik me daar maar bij neer moet leggen? Ik besloot hem één vraag te stellen: 'Wat doet u eraan om het Israëlisch-Palestijns conflict op te lossen?' Misschien naïef, zoals de journalisten aldaar me vertelden.

"En inderdaad reageerde Netanjahoe eerst met een relaas over het echte gevaar dat Iran heet. Omdat ik maar één vraag had, verzocht ik hem oprecht om daar een echt antwoord op te geven. En toen zei hij ineens: 'Dit is een onoplosbaar conflict en dus doen we op dit moment ons best er niet voor'. De journalist naast me begon tegen mijn scheen te schoppen en Netanjahoe's assistenten beeindigden het gesprek."

Het stuk van Keret werd voorpaginanieuws. Niet eerder had Netanjahoe zich zo onomwonden uitgelaten over het perspectief van het conflict en de passieve Israëlische houding. "Ik had helemaal niet door dat ik een scoop te pakken had", zegt Keret. "Ik probeerde slechts recht te doen aan het briefje van mijn vrouw en mijn eigen verantwoordelijkheid. Soms heb je je erbij neer te leggen dat niet alles te veranderen is, maar je moet het minimaal blijven proberen."

Zo ziet Keret zichzelf het liefst ook als schrijver: eigenzinnig, oprecht, los van alle conventies en taboes. Dat sommige mensen aanstoot nemen aan zijn verhalen, neemt hij op de koop toe. Zo schreef Keret over een kat, genaamd Rabin, die wordt doodgereden door een brommer met zijspan. "Er was zelfs een man die me daarvoor in elkaar wilde meppen. Hoe haalde ik het in mijn hoofd om Rabin met een kat te vergelijken, verweet hij me. Maar waarom kan je een ziekenhuis, waarin mensen alles onder schijten en doodgaan, wel naar Rabin vernoemen en kan dat bij een kat die je enorm liefhebt niet? Gelukkig beïnvloeden die mensen me niet. Als ik schrijf, kan ik mezelf uiten zonder consequenties."

Ook voor Palestijnen
De Israëlische auteur Etgar Keret presenteert morgen zijn nieuwste boek 'Verrassing' in De Balie in Amsterdam. Vanaf zijn eerste bundel, die twintig jaar geleden verscheen, staat Keret bekend om zijn speelse stijl waarmee hij maatschappelijke thema's aan de kaak stelt. Met zijn korte verhalen viel hij de afgelopen jaren in Israël, maar ook internationaal in de prijzen.

Niet alleen als auteur is Keret succesvol: in 2007 ontving hij tijdens het filmfestival van Cannes de Camera d'Or voor de film 'Jellyfish' die hij samen met zijn vrouw Sjira Gefen regisseerde. Kerets boeken zijn inmiddels vertaald in meer dan dertig talen. Zijn nieuwste bundel is ook in Palestijns gebied uitgegeven, als eerste Israëlische auteur sinds het uitbreken van de Tweede Intifada in 2000.

"Het gaat om een enigszins gekuiste versie", zegt Keret. "De passage waarin wordt verteld over een vrouw die na het vrijen altijd haar vingers in haar vagina stopt en aflikt om te controleren of haar vriend wel is klaargekomen, hebben we er uitgehaald. Dat zou waarschijnlijk voor opschudding hebben gezorgd in conservatief religieuze kringen en daar ben ik niet direct op uit. In mijn ogen moeten beide kanten concessies doen om het voortslepende conflict op te kunnen lossen. Dit is de mijne."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden