Eigenzinnig onafhankelijk

Tatarstan volgt met meer dan gewone belangstelling de Russische presidentverkiezingen van aankomend weekend. Als de nu waarnemend president Vladimir Poetin wint, zal deze de 89 eenheden van Rusland onder sterker centraal gezag brengen. De Russische federatie kan alleen blijven voortbestaan als de rechten van de landsdelen worden gerespecteerd, werpen de vrijgevochten Tartaren tegen. En ze hopen op het voortbestaan van de onafhankelijkheid.

De Tataarse president Mintimer Sjaimijev schudt zijn hoofd. Nee, natuurlijk zal Moskou de druk op zijn republiek niet opvoeren om haar meer in het gareel te krijgen. ,,Uitgesloten, sommige dingen kunnen niet van buiten worden opgelegd. In het vorige regime (onder het communisme, red) was ik ook aan de macht en ik weet hoe het werkt. Alleen een dictatuur kan Tatarstan dwingen.''

Sjaimijev kan het inderdaad weten. De 62-jarige president, die beschikt over indrukwekkende, Brezjnev-achtige wenkbrauwen, heeft de politieke turbulentie van het afgelopen decennium in Rusland met glans overleefd. Soms ging het bijna mis, zoals in 1991 toen hij als eerste secretaris van de Tataarse communisten koos voor de orthodox-communistische coupplegers tegen Michael Gorbatsjov. Hij wisselde maar net op tijd van kant. Of in 1992 en 1993, toen Tataarse nationalisten onafhankelijkheid van Rusland wilden en de toorn van Moskou over zich afriepen. In 1994 wist Sjaimijev er met Jeltsin een compromis uit te slaan. Nog steeds aanbidden de 3,7 miljoen inwoners van de republiek hun president, zo gaat het officiële verhaal, omdat Tatarstan met wat minder vakmanschap in een 'Tsjetsjenië' was geëindigd.

De autonomie is fors en zichtbaar. In het presidentieel paleis en daarbuiten wijst vrijwel niets erop dat Tatarstan in Rusland ligt. Boven de witte muren van het Kremlin -ook buiten de Russische hoofdstad zijn er dergelijke bolwerken van macht, zo hebben de leiders in Moskou tot hun ergenis ondervonden- wappert alleen het Tataarse groen-wit-rood. De wapenschilden bevatten de ak bars, het sneeuwluipaard van Tatarstan, niet de tweekoppige adelaar van Rusland. Binnen het Kremlin verrijst een nieuwe moskee, met vier torenhoge minaretten. Het Kremlin van Kazan kan net zo goed in Turkije liggen.

Maar dat ligt het niet. De plaats waar de Kazanka in de Wolga vloeit, ligt midden in Rusland, en de helft van de bevolking is Russisch-sprekend. En in Moskou raken ze een beetje geïrriteerd over de Tataarse eigenzinnigheid. Zo zijn er nauwelijks meer Russisch-taligen in regering of parlement van de republiek vertegenwoordigd, en zal het cyrillisch schrift met ingang van volgend jaar langzaam plaatsmaken voor het Latijnse alfabet. Ze schrijven het aan het Tataars verwante Turks tenslotte ook op die manier. In het nieuwe Russische paspoort moeten namen op zowel de Tataarse als de Russische manier kunnen worden gespeld, vindt Kazan, wat de introductie ervan in de republiek nu al twee jaar tegenhoudt.

Waarnemend president Vladimir Poetin heeft echter al laten weten dat hij als president de 89 eenheden van Rusland onder sterker centraal gezag zal brengen. Gezien Tatarstans bijzondere status zal hij zeker naar Kazan kijken. In die context wordt steeds vaker het jaartal 1552 genoemd, het jaar dat tsaar Iwan de Verschrikkelijke Kazan met de grond gelijk maakte om een eind te maken aan de Mongools-Tataarse invallen. In Moskou liet hij na de triomf de Vasilius-basiliek bouwen, de suikertaart aan het Rode Plein.

Sjaimijev reageert onverstoorbaar op Poetins dreiging. ,,Er blijft in ieder geval een Russische federatie en als men die wil hebben kan dat alleen als men de verschillen en de rechten van de landsdelen respecteert. Bovendien hebben we een democratie. Alleen ons parlement kan de constitutie van Tatarstan wijzigen en de bevolking kan kiezen wie ze wil. Als de wapens ter hand worden genomen is het een ander verhaal, maar zo'n man is Poetin niet. Waarom niet? Ik ken hem, heb hem meerdere malen ontmoet. Hij is in het echt anders dan het beeld dat media van hem schetsen. Het zijn de omstandigheden. Bovendien weet hij dat de integriteit van Rusland ons heilig is.''

Daarin verschillen de Tataren van de Tsjetsjenen. Maar de oorlog in de Kaukasus baart wel grote zorgen, had Sjaimijevs belangrijkste adviseur Raphael Khakimov een dag eerder al toegegeven. Deze gesoigneerde, zelfs wat gladde heer, is een schoolvoorbeeld van de kameleontische carrièrepoliticus die je in Rusland wel vaker tegenkomt. Als hoofd van het ideologie-departement van de Communistische Partij in Tatarstan, ontpopte hij zich begin jaren negentig als fervent nationalist, om te eindigen als naaste medewerker van de door echte nationalisten verfoeide Sjaimijev. Een pragmaticus dus eigenlijk.

Ook hij is niet bang voor Russische repressailles tegen de Tataarse Alleingang, maar anders dan Sjaimijev -die het mantra van 'probleemloze etnische en religieuze verhoudingen' blijft herhalen- erkent Khakimov na enig aarzelen dat ,,de regering aan het vraagstuk meer aandacht moet besteden''. Om er onmiddellijk aan toe te voegen dat echte spanningen niet bestaan. Tot nu toe heeft hij het gelijk aan zijn zijde. Nog steeds is, volgens een locale socioloog, eenderde van de huwelijken gemengd. Religie wordt grotendeels buiten de politiek gehouden, ook al klinken om de zoveel maanden waarschuwende berichten door in de Russische pers over oprukkend moslim-extremisme in de republiek. Overigens zijn van de bijna twee miljoen Tataren in de republiek ook nog enkele honderdduizenden christelijk.

Maar Poetin is een 'zwarte doos', zegt Khakimov, om aan te geven dat je het met de waarnemend president nooit helemaal zeker weet. Die heeft misschien niet veel aanleiding nodig om in te grijpen in Tatarstan. Dat Poetins populariteit door de Tsjetsjeense oorlog zo enorm snel kon stijgen, heeft de Tataren inderdaad behoorlijk verrast. Niet voor niets laat Kazan keer op keer weten dat er aan de gevechten een eind moet komen. Volgens Sjaimijev kunnen, nu de Russische militairen vrijwel de overwinning hebben bereikt, de 'democratische rechten van de bevolking' in Tsjetsjenië weer worden versterkt. ,,Ze moeten meer vrijheid en macht krijgen, maar de integriteit van Rusland niet aantasten.''

De president laat het woord 'democratie' vaak vallen, maar volgens zijn tegenstanders is dat slechts een dun laagje vernis. In 1996 is hij gekozen met 97,5 procent van de stemmen, omdat er geen tegenkandidaat was. Iets vergelijkbaars is gebeurd met het Tataarse parlement, dat nog gewoon de Opperste Sovjet heet. De opppositie had er tot 1995 eenderde van de zetels, daarna vrijwel niets meer.

Allemaal door fraude, zegt de socioloog Vladimir Beljaev onomwonden. Hij is oppositieleider, of beweert dat te zijn, want hoeveel mensen hij precies vertegenwoordigt is onduidelijk. De bebrilde Beljaev vertoont om de haverklap het zelfvoldane lachje van iemand die zich in kleine kring het beste voelt, en vindt vooral zijn eigen situatie een opmerkelijk voorbeeld. ,,Ik had met overmacht de eerste ronde gewonnen, maar verloor door manipulatie plotseling de tweede.''

VERVOLG OP PAGINA 15

Eigenzinnig onafhankelijk

Autonomie

VERVOLG VAN PAGINA 13

Kort ervoor waren de grenzen van zijn kiesdistrict veranderd, zodat er wijken in vielen met mensen die makkelijker te beïnvloeden zijn door Sjaimijev. En het hoofd van de kiescommissie had voor de verkiezingen sowieso al de opdracht gekregen 99 procent steun te creëren voor aanhangers van de president. Eigenlijk, zo zegt hij, is hier sprake van een 'tataritaire agrarchi' -een samenvoeging van Tataar en totalitair- uitgevoerd door een olichargie van agrarische herkomst.

De grote verfbladders aan het plafond van Beljaev contrasteren pijnlijk met de gepolijste zalen van Sjaimijevs paleis. De socioloog geeft bovendien niet de indruk een serieuze politicus te zijn. De lokale vertegenwoordiger van Jabloko, de liberale partij die in Moskou inhoudelijk oppositie probeert te voeren, noemt hij een provocateur. Andere zinvolle oppositiepartners in de strijd tegen Sjaimijev kan hij niet bedenken -heel misschien de communisten. En zijn eigen, sociaal-democratische 'Macht onder controle van het volk' heeft hij aangesloten bij een beweging onder leiding van Gorbatsjov. Die is in de Russische politiek volstrekt uitgerangeerd.

Beljaev is echter niet de enige die de autoritaire tendenzen in Sjaimijevs Tatarstan signaleert. De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa heeft bijvoorbeeld bij de vorige presidentsverkiezingen in 1996 talrijke gevallen van fraude geconstateerd. Zo dreigden dorpen van gas te worden afgesloten als ze niet stemden voor de gewenste kandidaat -Jeltsin in dit geval.

Er zijn meer zorgwekkende signalen. De prestigieuze Baumanstraat is opgeknapt en veranderd in een voetgangerszone, waar je naast gewone Russische boeken en drank een McDonalds en de meest elitaire Franse kledij kunt vinden. Je hoeft echter maar een poort door te gaan en klapperend plastic en lege panden blijken alles wat er nog rest van een wijkje met houten huizen. De bewoners zijn verhuisd naar de buitenwijken, om ruimte te scheppen voor nieuwe kantoren en winkels. Tegen hun wil en zonder aanziens des persoons, ten gunste van een fraaiere binnenstad.

Iets vergelijkbaars is gebeurd aan de oevers van de Kazanka-rivier, enkele honderden meters verderop. Recht onder het Kremlin is een wijk met grotendeels traditionele houten huizen in een paar jaar tijd langzaam leeggemaakt met administratieve middelen: geen nieuwe vergunningen verstrekken, onbewoonbaar verklaren van panden, afsluiten van gas en elektriciteit, etcetera. Een 73-jarige baboesjka, die er als een van de laatsten nog met haar kleinzoon en diens vrouw woont, gaat binnenkort ook weg. ,,Er is geen leven meer'', mompelt ze vanonder haar grijze wollen doek. Ze denkt dat de burgemeester van Kazan er wil gaan wonen, samen met enkele anderen uit de elite. Het is er tenslotte mooi en rustig, en het uitzicht op de rivier is prachtig. Eenzame mannen zitten te vissen in zelfgeboorde gaten in het ijs. In de wijk zijn de meeste houten huizen inmiddels afgebrand. Een dikke laag maagdelijke sneeuw bedekt de geblakerde resten.

De rijkdom van de happy few is ook elders te zien. ,,Er zijn veel restaurants bijgekomen die geen normale Tartaar of Rus kan betalen'', foetert mijn compagnon als we een pand met zwarte ramen en goudkleurige deur voorbijlopen. Veel van het geld zou worden verdiend door een kleine Tataarse elite, inclusief de familie van Sjaimijev. Een neef is directeur van het energiebedrijf, de bank van zijn zoon is het middelpunt van een conglomeraat. Maar in het openbaar wordt er niet over geklaagd, want 'dat heeft geen zin'.

Het is een rijkdom die samenhangt met het autonomie-akkoord uit 1994. Tatarstan kreeg zeggenschap over zijn land, olie en gas, en mag ook het merendeel van zijn belastinginkomsten houden. De regering heeft het gebruikt om een 'geleidelijk proces' van markthervormingen door te voeren, hoewel het volgens critici een geleidelijke val naar beneden is geworden. Toch behoort Tatarstan tot een van de weinige delen van Rusland die netto bijdragen aan de centrale macht in Moskou, nóg een reden waarom de federale regering volgens adviseur Khakimov niet zal ingrijpen. Ze kunnen daar het geld niet missen.

Bovendien is Sjaimijev de afgelopen maanden opnieuw net op tijd van kamp verwisseld. Was hij afgelopen zomer nog een van de oprichters van de anti-Kremlinpartij Vaderland Heel Rusland (OVR), samen met de Moskouse burgemeester Loezjkov en ex-premier Primakov, nu is hij verklaard steunpilaar van beoogd president Vladimir Poetin. Reden is de desastreuze uitslag van de OVR bij de parlementsverkiezingen van december. En geen van de leiders van de OVR heeft het aangedurfd de strijd aan te knopen met Poetin om de presidentiële zetel.

Als Poetin is gekozen en wil gaan rommelen aan het autonomie-akkoord, dan valt er met de Tataarse machthebbers natuurlijk altijd te praten. ,,Tatarstan is klaar voor iedere vorm van wettelijk geregeld centrale macht'', zegt Sjaimijev minzaam. ,,Wij hebben tot nu toe aan de verplichtingen van de constitutie voldaan. Wij zullen niet provoceren. De Russische en Tataarse grondwetten vallen niet helemaal samen, en dat is niet goed. Maar als er wijzigingen komen moet dat in overleg met alle 89 eenheden van de federatie, en ook de Russische constitutie zal moeten wijzigen. Ik heb er vertrouwen in dat we eruit komen: tot nu toe hebben we een gezamenlijke taal gevonden.'' En hij voegt er nog een keer aan toe: ,,De integriteit van Rusland is ons heilig.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden