Eigenwijs is goed, zeker in de wetenschap

Verdringen mensen nare ervaringen? Psychologe Elke Geraerts onderzocht dat en maakte op jonge leeftijd naam met haar conclusies. Deze week spreekt Geraerts, gespecialiseerd in het menselijk geheugen, op het World Economic Forum met Tony Blair en Mark Rutte.

Deze week spreekt ze in Davos op het World Economic Forum met mensen als Tony Blair. Ze heeft ook een afspraak met premier Mark Rutte en met de topman van de Bill en Melissa Gates Foundation.

Daags daarvoor viert Elke Geraerts, psychologe gespecialiseerd in het menselijk geheugen, haar dertigste verjaardag. Een grote paarse slinger en een felicitatiekaart sieren haar werkkamer op de dertiende verdieping van het gebouw van de Erasmus Universiteit Rotterdam.

"Ja, het moest er toch van komen, de onvermijdelijke dertig jaar", zucht de psychologe met een glimlach. "Tijd om de wilde tijd een beetje achter me te laten. Ophouden met verhuizen, met steeds nieuwe dingen aannemen. Hoewel ik wat dat betreft slecht ben begonnen."

Geraerts heeft het druk. Vorig jaar werd ze lid van de Jonge Akademie, een clubje voor veelbelovende onderzoekers van wetenschapsorganisatie KNAW. Ze werd bij het World Economic Forum benoemd tot global shaper- dat is een soort titel voor een veelbelovend jong persoon die kan bijdragen aan verandering in de wereld.

En dan koos de Viva u nog onlangs als slimste vrouw van Nederland.

"Dat was leuk, maar zo'n verkiezing is natuurlijk wel relatief."

U voelt zich niet de slimste vrouw van Nederland.

"Nee hoor."

Zag ik u op filmpjes niet met een glimlach verklaren 'mooi dat juist een Belgische die titel heeft gewonnen'?

"Het is natuurlijk grappig, gezien wat er altijd gezegd wordt over Vlamingen. Meer niet."

Elke Geraerts groeide op in het Vlaamse Lanaken, dichtbij de grens met Nederland. "Als we naar de grote stad gingen, was dat Maastricht."

En daarom ging u daar studeren?

"Maastricht stond toen bekend om het onderwijs in kleine groepen. Die aanpak sprak me aan. En ik dacht: het is weer eens wat anders met die Hollanders, die zijn toch wat vlotter."

Vlotter?

"Ja, de mensen zijn hier toch wat extraverter, directer."

Onbeschofter noemt men het ook wel.

"Nou, daar heb ik nooit wat van gemerkt."

Waarom psychologie?

"Zoals veel anderen: met de wens om mensen te helpen."

Haar grote interesse, ontdekte Geraerts in Maastricht, was niet de directe hulpverlening aan mensen met psychische problemen. "Dat analytische, uitzoeken hoe iets in werkelijkheid zit: dat vond ik het mooiste."

Blijft dat niet wat afstandelijk? Iemand zien in een spreekkamer, daarmee kun je direct helpen.

"Maar daarvoor moet je ook inzicht hebben in therapieën, en weten wat werkt en wat niet. Met onderzoek daarnaar kun je ook mensen helpen, een stempel drukken op hun welzijn."

Bijna acht jaar geleden begon Geraerts aan haar promotie-onderzoek. Het zou moeten gaan om 'verdringing', een concept dat is terug te voeren op onder anderen Sigmund Freud: als mensen iets onaangenaams meemaken, stoppen ze het weg in hun brein, om het eventueel later tevoorschijn te toveren.

Maar in de psychologische literatuur, zag Geraerts eigenlijk al binnen een paar maanden, was voor dat concept geen bewijs te vinden. Hoe zou het dan wel werken met herinneringen aan seksueel misbruik?

Op eigen initiatief vulde Geraerts haar onderzoeksopzet aan met interviews met slachtoffers. "Er werd veel aangenomen over hoe hun geheugen werkte, maar het was hun nog nauwelijks gevraagd."

Conclusie van Geraerts, waar ze nu op voortbouwt: wanneer iemand tijdens een sturende therapie zich ineens misbruik weet te herinneren, is de kans groot dat die herinnering niet klopt. Met die boodschap verschijnt ze in strafzaken. Maar wie een spontane herinnering aan misbruik krijgt, is veel geloofwaardiger.

Die laatste conclusie nuanceerde het wetenschappelijk debat over herinneringen aanmerkelijk. Het was een tijd waarin vooral in het populaire debat de waarde van herinneringen sterk werd betwijfeld. Wetenschappers als Hans Crombag, Willem Wagenaar en Peter van Koppen lieten zien hoe groot de kans op vergissingen was. Het was een boodschap die het goed deed bij de media.

En dan komt u, 22 jaar oud, vertellen dat het anders zit en dat herinneringen wel degelijk betrouwbaar kunnen zijn.

"Dat viel wel mee. Die anderen hadden het over het geheugen in het algemeen, niet over herinneringen aan misbruik. In het onderzoek daarover zag je hen ook niet terug."

Ik vind dat wel getuigen van eigenwijsheid.

"Ja, maar daar is toch niets mis mee? Zeker in de wetenschap. Niet omdat je per se eigenwijs wilt zijn, maar omdat je je laat leiden door de resultaten van je onderzoek.

"Als die iets anders zeggen dan verwacht, dan laat je dat weten. Ik denk dat de nuance, dat herinneringen soms onbetrouwbaar zijn, maar in andere gevallen juist helemaal niet, best is doorgedrongen bij veel mensen."

Zou uw aanpak, waarbij u kijkt naar de slachtoffers, ook te maken kunnen hebben met het feit dat u, anders dan die anderen, vrouw bent?

"Dat denk ik niet: in het Amerikaanse onderzoek naar slachtoffers zijn juist veel mannen actief."

Kunt u met de inzichten uit uw onderzoek iets zeggen over de jonge kinderen die zijn misbruikt in de Amsterdamse zedenzaak? Wat gaat dat hen doen?

"Nee, helemaal niet. Gewoon omdat zoiets nog nooit eerder is onderzocht. Wat we eigenlijk zouden moeten doen, is die groep volgen. Dat geeft inzicht in de effecten van misbruik op zo jonge leeftijd, en wat we mogelijk kunnen doen bij volgende zaken om die effecten zo klein mogelijk te maken. Kijk, liever had ik natuurlijk gewenst dat deze groep er nooit was gekomen. Maar nu die er toch is, hebben we een unieke onderzoeksgroep."

Maar als dat idee van verdringing niet bestaat, is dan de kans niet groot dat de kinderen het doodgewoon vergeten?

"Dat betwijfel ik. Mensen kunnen al herinneringen hebben vanaf hun derde levensjaar. Ik kan me voorstellen dat veel mensen in zo'n situatie vrezen dat de kinderen er iets aan overhouden. Beter wel vrezen, dan niet. Daar zou ik zelf vanuit gaan."

Na verblijven in Schotland en de Verenigde Staten is Geraerts sinds een paar jaar neergestreken bij de afdeling psychologie van de Rotterdamse universiteit. Het geheugen, ook bij misbruikslachtoffers, blijft haar onderzoeksterrein.

Ze werkt onder meer aan een virtuele therapie, waarbij slachtoffers op de computer een kamer inrichten die hen doet denken aan de plaats waar het misbruik plaatsvond: om hun misbruikherinneringen concreter te maken, wat weer helpt bij de verwerking. Ze timmert flink aan de weg met een eigen onderzoekslaboratorium, dat ook een site heeft waar videopresentaties van Geraerts te zien zijn.

Maar naast het debat over hervonden herinneringen past ze haar kennis over het geheugen ook toe bij onderzoek naar de meest voorkomende psychische klachten: depressie, angst en verslaving. "We gaan ervan uit dat mensen een soort werkgeheugen hebben, een deel van de hersenen verantwoordelijk voor allerlei processen. Psychische klachten zijn voor een belangrijk deel te verklaren uit een gebrekkig werkgeheugen.

"Neem bijvoorbeeld mensen met aanleg voor depressie: bij hen kan het werkgeheugen onvoldoende voorkomen dat ze steeds aan dezelfde negatieve dingen moeten denken. De oplossing zou kunnen zijn om dat werkgeheugen te trainen. Dat zijn cognitieve testjes die iedereen kan maken. We onderzoeken op dit moment met een groep patiënten - verdeeld in drie groepen: depressief, angstig en verslaafd - wat het effect is van deze training. Het is een relatief nieuwe aanpak, een combinatie van neuropsychologie en klinische psychologie. Niet iedereen is het erover eens dat het werkgeheugen zo belangrijk is, maar ik vermoed van wel en het is in ieder geval de moeite waard om uit te zoeken."

Zijn psychologen het er niet allang over eens dat cognitieve gedragstherapie het beste werkt?

"Dat kan best, maar je ziet mensen toch vaak terugvallen als zo'n therapie is afgelopen. Dat is ook een vermoeden: dat het tekort aan werkgeheugen bijdraagt aan die terugval. Beter is het om nog voor zo'n therapie mensen er als het ware voor klaar te stomen. Dat kan met die testjes."

U bent eigenlijk heel optimistisch.

"Ik denk dat er nog veel te winnen is. Het zou toch mooi zijn als we op die manier ervoor kunnen zorgen dat behandeling beter aanslaat."

En net als bij uw promotie: u trekt zich weer weinig aan van gevestigde inzichten?

"Wat ik misschien wel geleerd heb, dat hoop ik tenminste, is dat ik minder koppig ben, minder wil vasthouden aan mijn mening ook al laten de onderzoeksresultaten anders zien. Want je mag best eigenwijs zijn, maar je moet aan de andere kant wel flexibel genoeg zijn om je mening te herzien als dat nodig is."

Wat gaat u eigenlijk die wereldleiders in Davos vertellen?

"Ik weet dat die niet direct op de resultaten van mijn onderzoek zitten te wachten. Aan de andere kant, als ik de directeur van de stichting van Bill Gates te spreken krijg en de kans heb om te zeggen hoe belangrijk het is dat er geld komt voor onderzoek naar een goede behandeling van de slachtoffers van kindermishandeling en misbruik...

"Dat is iets wat ik wel duidelijk wil maken, dat er volgens mij behoefte is aan ondernemerschap op de universiteit. Daar word je niet voor opgeleid. Bij veel jonge onderzoekers zit die houding er niet zo in.

"We hebben onder andere een sessie met Mark Rutte en daar zou ik graag duidelijk willen maken wat onderzoek kan betekenen voor de samenleving. En hoe je die ondernemersgeest kunt stimuleren.

"Ik zeg niet dat ik die geest zelf heb, maar het lijkt me fantastisch wanneer we, als gevolg van dit onderzoek, een organisatie kunnen oprichten die wetenschappelijk onderbouwde therapieën aanbiedt."

Dat klinkt alsof u het alleen maar drukker krijgt. U zei eerder: wie dertig wordt, laat de wilde jaren achter zich. Geldt dat ook voor het persoonlijke leven, is het tijd om te settelen?

"Via Facebook krijg ik de laatste tijd heel veel babyfoto's te zien. Mijn leeftijdsgenoten zitten in die fase."

En u?

"Nee. Nog niet."

En als u een mooie baan in bijvoorbeeld Antwerpen kreeg aangeboden, zou u dan terugverhuizen naar België?

"Wie weet, maar ik heb het prima naar mijn zin in Nederland. Rotterdam is een mooie stad, heel werelds. Er is geen reden om weg te gaan."

De site van het psychologisch laboratorium van Elke Geraerts: www.clinicalcognitionlab.com

Wereldleiders en wereldhervormers

Het World Economic Forum (WEF), dat vandaag begint, is een jaarlijkse conferentie van leiders van grote, overwegend westerse ondernemingen met allerhande wereldleiders en vertegenwoordigers van internationale organisaties - zoals secretaris-generaal Ban Ki-moon van de VN en IMF-topvrouw Christine Lagarde. De Duitse bondskanselier Angela Merkel verzorgt de opening.

Het WEF heeft al enkele jaren een groep global leaders bij elkaar gebracht, mensen die geacht worden de leiders van de toekomst te zijn. Prinses Mabel Wisse Smit werd jaren geleden in die groep gekozen, net als Facebook-oprichter Mark Zuckerberg. Saif al-Islam, de zoon van de Libische ex-leider Kadafi, werd er vorig jaar ijlings uit verwijderd.

Recenter besloot het WEF deze groep leiders te ondersteunen met een verzameling global shapers: dat zijn niet zozeer beleidsmakers maar jonge mensen die ieder op hun vakgebied mogelijk een bijdrage kunnen leveren aan een nieuwe economische orde. De psychologe Elke Geraerts werd vorig jaar gekozen als een van de Nederlandse leden in deze groep.

Het thema van het forum dit jaar is 'De grote transformatie: het scheppen van nieuwe modellen'. Het forum loopt tot komend weekend. In het verleden zijn bijeenkomsten verstoord door anti-globalisten die de grote invloed van het bedrijfsleven op de politiek hekelden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden