Eigentijdse leesclubs

Leesclubs zijn terug van nooit weggeweest, ontdekte Marjolein van Herten, die onlangs op het onderwerp promoveerde.

Lezen is een eenzame aangelegenheid. Een leesclub is daarom een uitkomst voor hele volksstammen. Nederland telt naar schatting drie- tot vijfduizend leesclubs met gemiddeld ruim negen leden per groep, onderzocht Marjolein van Herten, docent letterkunde aan de Open Universiteit. En hoewel het imago van het fenomeen lange tijd nogal oubollig was, zijn hedendaagse leesclubleden volgens haar intelligent en eigentijds en zijn de leesgroepen onverminderd populair.

U onderzocht maar liefst 211 leesclubs en dat was nog maar een deel van het onderzoek. Dat is toch niet te doen?

"Ik heb er ook te lang over gedaan. Ik begon in 2008 maar gedurende het onderzoek werd ik docent letterkunde en kreeg ik twee kinderen. Dan moet je het ernaast doen, dat viel niet mee. Toch heb ik er van genoten. Ik vond het vooral bijzonder dat er uit die vragenlijsten en interviews zoveel informatie kwam die ik kon gebruiken voor alle statistieken. Maar het mooiste was het enthousiasme waarmee de mensen over lezen spraken. Mensen met een enorme leesgeschiedenis. Het maakte mij er eens te meer bewust van hoe belangrijk lezen in het leven van mensen kan zijn."

U ontdekte twee stereotiepe leesclubs.

"De ene is gericht op het groepsproces en op het leeraspect. Dat zijn de leesclubs met mensen die zeggen: Ik wil er iets van opsteken. Deze clubs hebben meestal een begeleider, iemand die het voortouw neemt en de lijnen uitzet. Daarnaast heb je wat ik maar noem de 'wilde groep'. Dat zijn leesclubs die bestaan uit hogeropgeleiden, clubs die niet zijn aangesloten bij bibliotheken of ouderenorganisaties en waarvan de leden zeggen: Ik lees voor mezelf."

En wát ze lezen? Zitten daar nog veel verschillen tussen?

"Wat ze lezen komt globaal wel overeen. Vaak romans uit de moderne Nederlandse literatuur en andere boeken uit het aanbod van de bibliotheken. De bieb speelt een grote rol in het aanbieden en organiseren van leesclubs. Daarom zijn bezuinigingen op de openbare bibliotheek een regelrechte bedreiging voor vooral ouderen. Voor hen is de bibliotheek zó belangrijk."

Want de gemiddelde leeftijd is hoog van leesclubleden.

"De gemiddelde leeftijd is 65 en ook bij de zogenaamde 'wilde clubs' ligt de gemiddelde leeftijd boven de 60. Al verwacht ik dat de leeftijd van leesclubleden in de Randstad lager is."

Het cliché dat leesclubs bestaan uit grijze vrouwen uit de provincie klopt wel, toch?

"Veel mensen denken: leesclubs? Dat zijn middelbare mutsen. Dat imago is vrij hardnekkig. In haar roman 'De leesclub' gaat schrijfster Renate Dorrestein ook expres met zulke clichés aan de haal. Het vooroordeel klopt deels: leesclubleden zijn inderdaad voornamelijk vrouwen en ze hebben een hoge gemiddelde leeftijd. Máár: ze zijn boven verwachting hoogopgeleid. En wát er gelezen wordt is meestal geen Kluun of Saskia Noort maar literatuur met een grote L. Hun boekbesprekingen zijn zeer serieus. Zo was ik bij een leesclub die de roman 'Agaat' had gelezen van Marlene van Niekerk. Echt ongelooflijk hoe diepgaand die bespreking was. Wat ze er allemaal bijgehaald hadden: gedichten, muziek, andere boeken. Je bouwt in zo'n club samen een heel repertoire op van collectief gelezen boeken. Hoe je het vervolgens bespreekt, verandert ook je visie op dat boek en op literatuur in het algemeen. Daarnaast is een leesclub voor velen een stok achter de deur en voor sommigen een legitimatie. Zo van: nu mag ik dit of dat boek dan eindelijk 'ongestraft' lezen."

Vrijwel alle leesclubs bespreken romans. Waarom zijn er zo weinig voor non-fictie?

"Ze zijn er wel, leesclubs die bijvoorbeeld alleen jeugdboeken bespreken, of alleen Engelstalig toneel, of uitsluitend boeken van Rudolf Steiner of alleen Nederlandse debuutromans. Non-fictie leesclubs zijn er ook - vaak mannenclubs - maar non-fictie leent zich minder voor besprekingen. Non-fictie is op een andere manier persoonlijk. Politiek-maatschappelijke ondewerpen kunnen discussies op scherp stellen, met het gevaar dat niet iedereen zich op zijn gemak voelt, dat het minder gezellig is. De groepsdynamiek is belangrijk. Als één iemand afwijkt en het gaat botsen..."

Dat is ook een reden om lid te worden van een leesclub: het moet wel gezellig zijn?

"Lidmaatschap van een club leidt vaak tot een langdurige vriendschapsgroep. Het sociale aspect is belangrijk, maar die bijeenkomsten moeten wel een meerwaarde hebben. Dat is voor de meeste mensen: iets leren. Verbreding van de literaire kennis. Boeken beklijven; uitwisseling van ervaringen geeft nieuwe inzichten. Lezen is leren en dán pas komt het gezellige. Als ik 'Ulysses' wil doorgronden en jij wil het over je kleinkinderen hebben, dan werkt het niet. Het gebeurt ook wel eens dat een leesclub uit elkaar valt, omdat het literair-inhoudelijk niet klikt maar sociaal gezien weer wel. Iemand uit zo'n uit elkaar gevallen leesclub zei mij eens: 'We vinden elkaar heel aardig, maar we gaan verder als wandelclub'."

Een serieus gezelschap, dat merk je meteen

De letterdozen heet de zeskoppige leesclub in het Noord-Hollandse Bergen. Zes vrouwen, inderdaad, en ze komen om de zes weken bij elkaar. Om beurten bij elk lid van de club, die is aangesloten bij de plaatselijke bibliotheek.

Vanavond zijn we bij Emily Groenewegen thuis. Dat betekent dat zij ook voorzitter is en de avond heeft voorbereid. Want dat is de afspraak: wie 'thuis speelt' neemt het voortouw. Maar Judith Strijbis is de drijvende kracht achter deze groep. Zij arriveert nooit alleen op bijeenkomsten, maar altijd in het gezelschap van een geheimzinnig koffertje, dat pas aan het eind van de avond zal worden geopend. Over de inhoud is niet meer bekend dan dat het een boek zal zijn. Het volgende boek dat de leesclub gaat lezen. Maar welk? Alleen een medewerker van de bibliotheek van Bergen weet het, want die heeft het erin gestopt.

Eerst het boek van vanavond bespreken. Dat is 'Een keukenmeidenroman' van Kathryn Stockett, een verhaal over rassenscheiding in het zuiden van de VS. Genoeg stof voor discussie dus. Alleen die titel al. "Ik vond het een rare titel, die me deed denken aan een bouquetreeks. De titel doet geen recht aan het schrijnende verhaal", zegt Frida van der Sluijs, het laatst bijgekomen lid van de club, die inmiddels al zeven jaar actief is. "Een denigrerende titel, ja", meent Judith. Carolien Versteeg is het niet met de anderen eens: "Ik vind die titel wel prikkelend."

Voorzitter Emily heeft de situatie goed onder controle. Eén keer grijpt ze in: "Zullen we doorgaan?", zegt ze streng. "Sorry, mevrouw", zegt Judith daarop met een knipoog. De sfeer is gemoedelijk, de vrouwen kunnen wel iets van elkaar hebben. Koffie, bijvoorbeeld. Het schaaltje chocolaatjes gaat rond. Natuurlijk gaat het ook wel eens over iets anders dan over boeken, maar nooit lang. Dit is een serieuze leesclub, dat merk je meteen. "Het boek staat altijd voorop. Het is bovendien doordeweeks, de meesten moeten morgen weer werken, dan moet het wel over het boek gaan", stelt Emily.

Dat gaat het vanavond zeker. En via het boek gaat het soms over de mensen van de leesclub zelf. Carolien: "Dat loyaliteitsconflict, zoals in het verhaal, daar hebben we toch allemaal mee te maken? Dat raakt me enorm." Frida vraagt de anderen of zij - net als het blanke gezin in het boek - ook een huishoudelijke hulp hebben. En is dat een allochtone hulp? Emily zegt dat ze wel kritischer naar zichzelf is gaan kijken door dit boek en Carolien vraagt zich af hoe sterk zij zal zijn als het aankomt op het steunen van vluchtelingen, als de maatschappij ze niet moet.

Wie is je favoriete personage, wil de voorzitter nog weten. "Ik kies voor de moeder van Skeeter", zegt Carolien. "O bah", zegt Emily. "Dat vind ik zo'n eng mens."

Het eind van de avond nadert, tijd voor De letterdozen om het koffertje te openen. Hongerig storten ze zich op hun nieuwe leesvoer: de roman 'De tien wetten der verleiding' van Anja Sicking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden