Eigentijds uitgaan: eten, dansen, naar de film

Het grootste filmhuis van Nederland verkeert vier jaar na zijn ontstaan in zware financiële problemen. Voor het einde van het jaar moet duidelijk zijn of Lux in Nijmegen kan blijven bestaan, en zo ja in welke vorm. Dat is vreemd, want Lux draait als een tierelier, volgens een formule die elders wordt gezien als dé hedendaagse vorm van uitgaan.

Het Utrechtse Louis Hartlooper Complex en De Verkadefabriek in Den Bosch zijn er juist dit najaar mee begonnen.

Met onverholen trots loopt Jos Stelling door zijn nieuwe filmtheater. In het voormalige politiebureau Tolsteeg, een rijksmonument uit 1928 van de Utrechtse stadsarchitect Planjer in de stijl van de Amsterdamse school, huist sinds september het Louis Hartlooper Complex, vernoemd naar een Utrechter die aan het begin van de vorige eeuw uitleg gaf bij stomme films.

Aan de muren hangen foto's van filmmakers die Stelling bewondert. Net als zijn eerste bioscoop Springhaver, ook in Utrecht, is het LHC een arthouse, een filmhuis dat draait om de auteursfilm. Niet zo vreemd, want Stelling is zelf ook regisseur; die zalen exploiteert hij uit liefde voor het medium.

Naast de vijf zalen, waarvan een met een heus orgeltje ter ondersteuning van voorstellingen van stomme films, is het café-restaurant de belangrijkste ruimte in het pand. Hier kunnen bezoekers elkaar treffen, een krant lezen, koffie of een drankje drinken, maar ook een maaltijd nuttigen. Want een bezoek aan het LHC is een uitje dat om meer draait dan alleen de film.

Volgens Stelling is dat de trend die kleine theaters overeind kan houden, terwijl de megabioscopen het afleggen tegen dvd en internet. ,,Voor een paar euro kun je straks een film downloaden. Met een beamer en een goede stereoinstallatie heb je thuis een goed beeld en geluid. Daarvoor gaan mensen dus de deur niet meer uit. Zo'n grote bioscoop is onpersoonlijk, maar dit is een plek waar je andere mensen kunt ontmoeten en een hapje kunt eten. Daar kun je dan mooi een film bij draaien.”

Het Utrechtse publiek reageert vooralsnog enthousiast. ,,De opkomst sinds de opening is groter dan ik had verwacht. Er was behoefte aan zo'n plek. Ik word soms zelfs gekust door vreemde vrouwen.”

De filosofie die Stelling in Utrecht volgt staat ook aan de basis van de Verkadefabriek in Den Bosch, die eveneens in september als theater openging. In de vroegere koekjesfabriek, net buiten de Bossche binnenstad, is een riant café-restaurant gevestigd dat tevens dienst doet als foyer bij de film-en theatervoorstellingen.

,,Eten, dansen, theater, film, dat is uitgaan”, verklaart directeur Jan van der Putten. ,,Je kunt hier komen zonder vooraf precies te weten wat je gaat doen. Naast de liefhebbers, die komen voor een specifieke film, mikken we op de mensen die een leuke avond hebben en achteraf zeggen: 'dat zouden we vaker moeten doen'.”

Van der Putten vertelt dat vooraf goed is gekeken naar de gedragingen van het publiek in bijvoorbeeld warenhuizen. ,,Ons publiek is niet anders. Wij moeten concurreren met alle vrijetijdsbesteding van mensen, of dat nou familiebezoek is of sporten of thuis op de bank zitten. Daar richten we ons op, en dat is nieuw. In onze publiciteit gaat de aandacht niet zozeer uit naar de voorstelling van de avond, maar naar de instelling die wij willen zijn.”

Net als het oude politiebureau in Utrecht, waar het cellencomplex op de binnenplaats is vervangen door een nieuwe vleugel met glazen overkapping, combineert de Bossche fabriek zijn nostalgische karakter met frisse nieuwbouw, die Hubert-Jan Henket dit jaar de (gedeelde) architectuurprijs opleverde. Het filmaanbod in de drie zalen is vergelijkbaar met dat van het Louis Hartlooper Complex, maar daarnaast biedt de Verkadefabriek ook theater. In de Verkadefabriek is filmhuis Jeroen opgegaan met theater Bis. De grote zaal met vlakke vloer, waarbij het publiek de spelers dicht op de huid zit en die op zaterdagen dienst doet als dansvloer, is afgekeken van de Toneelschuur in Haarlem, die anderhalf jaar geleden een nieuw gebouw naar ontwerp van striptekenaar Joost Swarte heeft betrokken.

Groot verschil met de Toneelschuur is de horeca. Waar in Haarlem is gekozen voor een café voor bezoekers van de voorstellingen, met navenante openingstijden, gaan zowel in Den Bosch als in Utrecht de deuren al in de ochtend van het slot. Wie wil, kan van koffietijd blijven hangen tot na de laatste voorstelling. ,,Er zijn weinig plekken als de Verkadefabriek”, stelt Ilona van Heeckeren van Overlaer, die in Den Bosch de films programmeert.

,,Café's genoeg, maar dit is bijzonder.”

Het Nijmeegse Lux laveert precies tussen die drie succesvolle theaters in. Het grootste filmhuis van Nederland, in oktober 2000 geopend door Catherine Deneuve, heeft een foyer die het goed doet als grand café, waar ook geluncht kan worden. Maar een echt restaurant is het niet. Het totaalconcept, dat in Utrecht en Den Bosch zo goed lijkt te werken, speelt hier dus minder. Ook anders dan het Louis Hartlooper Complex en de Verkadefabriek is de behuizing. Terwijl in Urecht en Den Bosch nieuwbouw is ingepast in historische panden, heeft Lux (7 zalen) zijn intrek genomen in een pronkstuk van de Nijmeegse stadsvernieuwing, het door Van Eldonk ontworpen Poortgebouw, met een kleine dependance in het oude Cinemariënburg (3 zalen). Ook wat dit betreft lijkt Lux meer op de Haarlemse Toneelschuur. Alleen is de Toneelschuur op maat gebouwd op kosten van de gemeente Haarlem, terwijl het gebouw in Nijmegen een molensteen blijkt om de nek van Lux.

Eigenlijk ging het bij het begin al mis voor Lux, dat eind jaren negentig ontstond uit een mislukte fusie tussen politiek cultureel centrum O42 en filmhuis Cinemariënburg. De gemeente drong aan op die fusie omdat O42 failliet ging en aan het nieuwe Poortgebouw een culturele bestemming was gegeven. Cinemariënburg, dat zich als sterkste partij verzette tegen de gedwongen fusie, kreeg uiteindelijk het voortouw in Lux. Maar hoewel filmhuis en café goed draaien, is het jaarlijkse verlies groot. ,,Technisch zijn we praktisch failliet”, stelt directeur Ted Chiaradia. Een tikje wrang constateert Chiaradia dat men in Den Bosch bij de totstandkoming van de Verkadefabriek - waar immers ook twee instellingen in zijn opgegaan - heeft geleerd van de fouten die in Nijmegen zijn gemaakt. De oude koekjesfabriek in Den Bosch is verbouwd volgens de wensen van de gebruikers en de gemeente heeft de kosten voor haar rekening genomen.

,,Als hier in Nijmegen een strakke regie was geweest, dan was dit nooit gebouwd”, zegt Chiaradia. ,,Wij kregen pas negen maanden voor opening de totale regie over het gebouw, en toen hebben we nog van alles veranderd. Er is flink gemanoeuvreerd om alle onderdelen erin te krijgen, maar het blijft een inefficiënt gebouw. De zalen zijn te klein, er is geen kantooren geen opslagruimte en de logistieke problemen in het café beperken het rendement.”

Die moeizame start blijft drukken op de exploitatie, omdat Lux er niet in slaagt de aanloopkosten van ongeveer een half miljoen euro en het dure onderhoud van het gebouw op te brengen. ,,We hebben met onze bezoekers alle verwachtingen overtroffen, maar we blijven in de verliezen zitten.”

Daar komt nog bij dat een deel van het personeel een ID-baan heeft en die gesubsidieerde arbeid staat flink onder druk. In vier jaar tijd liep het aantal gesubsidieerde banen al terug van 40 naar 15; volgend jaar gaan er nog eens vijf verloren.

Inmiddels heeft Lux een noodplan opgesteld, waarin de filmkaartjes een euro duurder zijn geworden, publieke debatten, muziek-en ochtendvoorstellingen worden geschrapt, tijdelijke arbeidscontracten niet worden verlengd en in het uiterste geval banen verdwijnen. ,,Maar het is nu al duidelijk dat dit onvoldoende is”, aldus Chiaradia.

,,De financiële structuur verbeteren kan alleen met behulp van de gemeente.” In Utrecht draait het Louis Hartlooper Complex zonder een cent subsidie. ,,We hebben het gebouw gekocht van de gemeente en vervolgens verbouwd en ingericht, alles bij elkaar voor een kleine 7 miljoen euro. Dat is gewoon door een bank gefinancierd”, vertelt Jos Stelling. Hij zet zich graag af tegen het andere Utrechtse filmhuis, 't Hoogt, dat wel subsidie krijgt van de gemeente. In feite is het LHC ontstaan uit boosheid over uitbreidingsplannen van 't Hoogt, die zijn Springhaverbioscoop de kop zouden kosten. ,,Als ik met Louis Hartlooper een breekijzer kan vormen in de subsidiewereld, dan graag. Subsidie is er om iets te bewaren, in musea, maar voor film is het zelden nodig. Niet in een stad als Utrecht, tenminste. Hier wonen veel goedopgeleide mensen, en dat is goed voor de cultuur want cultuur is elitair. Daardoor kun je ook best zonder subsidie. Maar dat verschilt per stad. En de mengvorm met theater is vaak een enorme kostenpost, waar wij geen last van hebben.”

Ilona van Heeckeren is het daarmee eens. ,,Een arthouse in een grote stad kan inderdaad zonder subsidie, maar een filmtheater kan dat niet en een gewoon theater evenmin. Als we daar gemeenschapsgeld voor over hebben is het ook niet erg om subsidie te ontvangen. Wij hebben het voordeel dat we beginnen met een nieuwe subsidierelatie met de gemeente. En Den Bosch is een van de weinige gemeenten die niet bezuinigen op cultuur. Maar wanneer in steden als Tilburg, Deventer, Doetinchem, Enschede of Leeuwarden niks meer gebeurt, dan zijn er straks geen tien vlakkevloertheaters meer en dan moeten de gezelschappen zich aanpassen aan de mogelijkheden.”

Het verhaal van Chiaradia komt op hetzelfde neer, maar de boodschap is nijpender. ,,De soort films die wij draaien zie je elders alleen in achterafzaaltjes.” Was Lux alleen een filmhuis, dan zou hij uiteindelijk zijn begroting wel sluitend krijgen. Maar Lux was nu juist bedoeld als Art-Plex voor cinema, theater, beeldcultuur, muziek en debat. ,,Het is een misvatting om te denken dat je met film en horeca de rest overeind kunt houden. Als het zo gemakkelijk was, dan had ergens anders allang zo'n gebouw gestaan, maar het staat zelfs niet in Londen of Parijs.”

Op verzoek van de gemeente Nijmegen is de financiële situatie van Lux dit najaar doorgelicht. Nog deze maand moet wethouder Ton Hirdes zich uitspreken over een reddingsplan. De gemeenteraad heeft laten weten dat alle functies behouden moeten blijven. ,,Als je iets wilt behouden dan heeft dat zijn prijs. Maar tegelijk wil de gemeente een miljoen bezuinigen op de podia in de stad”, verzucht Chiaradia.

Vanuit Den Bosch betuigt Van Heeckeren haar solidariteit. ,,Misschien heeft Lux wel de pech dat er in Nijmegen een links college zit, dat er niet op wil worden aangekeken steun te geven aan een elitaire instelling. Natuurlijk moet je zorgen voor een gezonde exploitatie, maar wat je nu schrapt in het programma kost, als er straks weer geld is, veel moeite om opnieuw op te bouwen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden